Er is veel kritiek op hoe Amerika en Israël zonder toestemming van de Verenigde Naties besloten Iran aan te vallen. Nederland zet zichzelf graag neer als land van de internationale rechtsorde, maar is nu hard op zoek naar de juiste reactie.
"Het is een heel duidelijke schending van het internationaal recht", zegt universitair docent Internationaal Recht Stefanie Jansen-Wilhelm van de Radboud Universiteit. Na de Tweede Wereldoorlog is in de VN afgesproken dat een land niet zomaar een ander land mag aanvallen.
Twee uitzonderingen
Er zijn eigenlijk maar twee uitzonderingen op deze regel, legt ze uit. "De eerste uitzondering is als de VN-Veiligheidsraad toestemming heeft gegeven voor het geweldgebruik. En de andere uitzondering is wanneer een staat het recht heeft op zelfverdediging", zegt Jansen-Wilhelm.
Amerika beroept zich nu op dat laatste en zegt dat het uit zelfverdediging heeft gehandeld, maar levert daar geen duidelijke onderbouwing bij. Volgens Jansen-Wilhelm gaat dat ook helemaal niet op: "Het recht op zelfverdediging heeft een staat zodra er een gewapende aanval heeft plaatsgevonden op die staat. En in dit geval is er geen gewapende aanval geweest door Iran op de VS of op Israël."
Begrip voor de aanval
Politici lijken daarom te worstelen met de vraag hoe het beste gereageerd kan worden op de acties van Amerika en Israël. De Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen zei 'begrip' te hebben voor de aanvallen, zonder expliciete steun uit te spreken.
Premier Jetten erkende dat de aanvallen op gespannen voet staan met het internationaal recht, maar wees ook direct op een 'bruut regime' in Iran dat 'onveiligheid en instabiliteit' veroorzaakt. Ook Europese politici zijn verdeeld, waarbij alleen de Spaanse premier Pedro Sánchez harde kritiek durfde te uiten. "Nee tegen de oorlog", zei hij woensdag in een tv-boodschap die live werd uitgezonden.
Artikel 90
Nederland heeft als een van de weinige landen de internationale rechtsorde opgenomen in de grondwet. In Artikel 90 staat namelijk: 'De regering bevordert de ontwikkeling van de internationale rechtsorde'. Maar wat betekent dat eigenlijk? "Deze wet is niet heel erg uitgebreid", zegt Jansen-Wilhelm. De wet is zelden gebruikt, dus is het ook niet heel duidelijk wat rechters ervan vinden.
Toch past het volgens de deskundige internationaal recht niet binnen deze wet om zeggen dat je begrip hebt voor de aanvallen, zonder te benoemen dat het gaat om het schenden van internationaal recht. "Dat is niet het bevorderen van de internationale rechtsorde", zegt ze. "Dus ze zouden op z'n minst niet moeten steunen dat er internationaal recht geschonden wordt."
Machtige bondgenoot
Maar wat kan Nederland uithalen tegen een grote en machtige bondgenoot als de VS? "Het moeilijke aan internationaal recht, en dat is eigenlijk ook een beetje het zwakke punt ervan, zit heel erg in de handhaving", zegt Jansen-Wilhelm. "Omdat staten allemaal gelijk zijn en er geen hogere macht is, is het heel moeilijk om schendingen te handhaven."
Toch zijn er wel diplomatieke opties, zegt ze. "Ik denk dat het zeker begint met landen die elkaar duidelijk een signaal afgeven, zeker als gelijken van elkaar, dat dit een schending is van het internationaal recht."
Veiligheidsraad
Het enige orgaan dat de bevoegdheid heeft om echt dwingende maatregelen te nemen tegen een land dat de afspraken schendt, dat is de VN Veiligheidsraad.
Het enige probleem: de Veiligheidsraad heeft vijf permanente leden met vetorecht, waarvan Amerika er één is. "Dus als er een maatregel zou worden voorgesteld, dan zal de VS die zelf wegstemmen. Dus op dat vlak hebben we er eigenlijk niet zoveel aan op dit moment."
Bestaat internationaal recht nog?
De internationale gemeenschap kan dus weinig doen als de afspraken worden geschonden, waardoor critici zich nu hardop afvragen of het internationaal recht nog wel bestaat.
Maar Jansen-Wilhelm is het daar niet mee eens. "We hebben ook in ons wetboek staan dat diefstal verboden is en toch wordt elke dag weer op grote schaal diefstal gepleegd. En niemand twijfelt eraan of de wet nog wel geldig is, of dat het verbod nog steeds bestaat."