Komen minderheidskabinet en oppositie eruit voor Prinsjesdag? Onderhandelingen over miljoenennota starten
Het kabinet-Jetten keert morgen terug van reces en moet meteen aan de bak. Over krap 2 weken moet de begroting voor Prinsjesdag klaar zijn. Voor het minderheidskabinet is het de grootste test tot nu toe, want het moet de oppositie meekrijgen.
De koffiebonen zijn de komende weken niet aan te slepen in Den Haag. Partijleiders van PRO, JA21, BBB, ChristenUnie, SGP en de Groep Markuszower komen vanaf maandag 17 augustus op de koffie bij de top van het kabinet. Zonder oppositiepartijen kan het kabinet-Jetten zijn plannen namelijk niet door het parlement krijgen.
Verwachtingen over economie
De minderheidscoalitie wil miljarden extra uitgeven aan onder meer defensie, woningbouw, landbouw en onderwijs, maar ook op andere plekken besparen en voorkomen dat het begrotingstekort te ver oploopt.
Vrijdag publiceert het Centraal Planbureau (CPB) nieuwe verwachtingen over de economie. Daarna resten nog 2 weken om de begroting aan te passen voordat de stukken naar de Raad van State gaan.
Op zoek naar meerderheid
"Met de CPB-cijfers in de hand kan premier Jetten verder op zoek naar een meerderheid", zegt politiek commentator Joost Vullings. Maar daar komt volgens hem een belangrijk probleem kijken.
Het kabinet probeert steun te vinden aan beide kanten van het politieke midden.politiek commentator Joost Vullings
"PRO wil voorkomen dat de sociale zekerheid wordt uitgekleed. JA21 wil juist voorkomen dat het kabinet bezuinigingen terugdraait door belastingen te verhogen. Het kabinet wil die keuze voorlopig niet maken. Het probeert steun te vinden aan beide kanten van het politieke midden", legt hij uit.
Nauwelijks meer koopkracht
Volgens hoofdeconoom van ING Marieke Blom zal vrijdag vooral worden gekeken naar de koopkracht van 2027. Dus of mensen volgend jaar meer of minder hebben om te besteden.
Eerst werd er vanuit gegaan dat er in 2027 niks verandert op dat vlak, maar door de stijgende energieprijzen lijkt het dat er toch minder te besteden zal zijn. "Je zou zelfs op een min kunnen komen", vertelt Blom. "En dat is natuurlijk politiek heel lastig uit te leggen."
Korte termijn
Toch is zo'n tegenvaller meteen repareren niet de oplossing, volgens Blom. "We hebben steeds naar de korte termijn gekeken, hebben steeds naar doekjes voor het bloeden gekeken", observeert zij.
De defensie-uitgaven lopen de komende jaren verder op en de inkomsten houden dat niet bij. Wat nu niet wordt opgelost, vraagt later om hardere ingrepen.
Drie opties
Volgens Blom draait de begrotingsdiscussie daarom om de vraag hoe het kabinet de hogere uitgaven betaalt. "Je kunt snijden, je kunt de belastingen verhogen en je kunt de schuld wat verder laten oplopen. Alle drie de opties liggen op tafel."
Ook als er wordt gekozen voor bezuinigingen zijn er verschillende mogelijkheden, bijvoorbeeld bij de zorg, sociale uitkeringen en de AOW. "Er zijn heel veel smaken om uit te kiezen, maar er is heel weinig overeenstemming over wat het moet worden."
Wie neemt verantwoordelijkheid?
Juist zulke keuzes zijn ingewikkeld zonder vaste meerderheid, zegt Vullings. "Een oppositiepartij kan best een afzonderlijke wens van het kabinet steunen, maar daarmee neemt die partij nog geen verantwoordelijkheid voor de rest van de begroting. Daarvoor moet je echt samen onderhandelen."
"Dit soort grote keuzes maak je makkelijker als meerderheidskabinet. Het lijkt er op dit moment op dat niemand de verantwoordelijkheid wil nemen voor zo'n complete begroting. In ieder geval niet zonder flink wat wisselgeld te krijgen van kabinet en coalitie", zegt Vullings.
Kritisch op voorbereiding
"Het kabinet lijkt te kiezen voor het scenario dat het wat kleinere wensen van oppositiepartijen inwilligt en het er vervolgens op waagt. Je hoort achter de schermen namelijk ook de gedachte dat de oppositie een complete begroting, die over heel veel onderwerpen tegelijk gaat, niet zomaar durft weg te stemmen."
Dat het kabinet steun buiten de coalitie moet zoeken, hoort bij het experiment met een minderheidskabinet. Hoogleraar politieke communicatie Claes de Vreese adviseerde de coalitie vooraf over hoe zo'n kabinet kan functioneren. Nu is hij kritisch over de voorbereiding van deze begroting.
Politiek experiment
De Vreese: "De partijen in een minderheidskabinet moeten zich heel erg openstellen en bereid zijn om compromissen te sluiten. Je moet erkennen: als de drie coalitiepartijen er onderling uit zijn, ben je niet aan het einde van het proces maar pas aan het begin."
Volgens De Vreese had het kabinet de oppositie veel eerder bij de begroting moeten betrekken. "Je moet de oppositie eerder betrekken en medeverantwoordelijk maken voor het eindresultaat." In Denemarken, waar minderheidskabinetten gebruikelijk zijn, wordt volgens hem vaak langdurig onderhandeld voordat er een begroting ligt.
Onderhandelen kost geld
Iedere tegemoetkoming kan ondertussen een gat in de begroting slaan. Zo wil de coalitie het eigen risico vanaf 2027 met 60 euro verhogen, terwijl veel oppositiepartijen daar niets voor voelen. "Gaat dat plan niet door, dan komt het kabinet ineens een miljard euro tekort dat elders weer gevonden moet worden", zegt Vullings. "En het kabinet heeft al meer tegenvallers, bijvoorbeeld bij de extra kosten voor de asielopvang. Dat gaat om miljarden."
Ook vakbonden voeren de druk op vanwege de plannen voor de sociale zekerheid. Daarmee moet het kabinet de komende weken tegelijk bepalen hoeveel geld het wil uitgeven, wie de rekening betaalt en welke oppositiepartijen het bereid is tegemoet te komen.