De huidige uitbraak begon in de Democratische Republiek Congo (DRC) en werd aanvankelijk onderschat door een probleem bij de diagnostiek. "Mensen hadden al symptomen, maar er werd verkeerd getest, namelijk op een bepaalde variant, en die resultaten waren steeds negatief", legt Djoen Besselink, operationeel manager van Artsen Zonder Grenzen, uit. "Totdat men bedacht: laten we eens op een andere variant testen, ent toen bleken mensen wel degelijk ebola te hebben. Op deze manier heeft het virus langer ongecontroleerd rond kunnen gaan."
Gevaarlijke militante groepen
Ondertussen is de huidige Bundibugyo-variant van het ebolavirus de grens overgestoken, vertelt Besselink. Hij is nu in Rwanda maar was enkele dagen geleden nog in het gebied waar de uitbraak heerst. "Er zijn al 2 bevestigde gevallen gemeld in buurland Oeganda. De WHO ziet landen die grenzen delen met de DRC, zoals bijvoorbeeld Zuid-Soedan, als landen met een hoog risico op verdere verspreiding. In dat gebied wordt namelijk veel gereisd en gehandeld."
De regio waar de ziekte rondgaat is ook lastig te bereiken en gevaarlijk voor hulpverleners. "Het is extreem moeilijk terrein, geïsoleerd en vol mijnenvelden. Maar het is ook gevaarlijk door de aanwezigheid van gewapende militante groepen."
Minder besmettelijk dan luchtweginfectie
Ebola is een agressieve infectieziekte die leidt tot inwendige bloedingen. Het virus verspreidt zich via direct contact met lichaamsvloeistoffen, vertelt viroloog Marjolein Kikkert van het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) "Dat maakt het wel een stuk minder besmettelijk dan bijvoorbeeld het coronavirus."
"Ebola is geen luchtweginfectie maar wordt overgedragen via onder meer bloed, speeksel of ontlasting", vertelt ze. "Bij normaal contact tussen mensen is de kans dat je het doorgeeft daardoor vrij klein."
'Mensen in enge witte pakken'
Toch maken juist die besmettingswegen het werk in de praktijk gecompliceerd. "Dode lichamen hebben een hoge virale lading," zegt Besselink.
"Medische praktijken staan vaak haaks op de rituelen hier bij een begrafenis", gaat hij verder. "Hoe leg je uit dat je jezelf blootstelt als je die rituelen blijft uitvoeren? Mensen denken ook: wie zijn die enge mensen in die witte pakken? Dat maakt ons werk heel lastig."
'We hebben heel veel geleerd'
Voor de variant die nu rondgaat is nog geen goedgekeurd vaccin beschikbaar. Toch ziet Besselink dat de wereld lessen heeft getrokken uit de grote West-Afrikaanse epidemie van 2014: "We zijn 100 procent beter voorbereid, we hebben heel veel geleerd de afgelopen jaren, zeker sinds die grote dodelijke uitbraak."
Net als bij corona moet je volgens hem kennis hebben van hoe je besmetting voorkomt. "Maar een belangrijke les is ook: hoe zorg je dat de reguliere zorg doorgaat? Binnen een ebola-uitbraak gaan mensen ook overlijden aan andere dingen. De geboortezorg ligt soms stil. Hoe zorg je dat die dingen ook blijven draaien?"
Minder financiering
De afname van internationale financiering, onder meer door het stopzetten van bijdragen door de VS, maakt de situatie er niet makkelijker op. De VS is uit de WHO gestapt en heeft ook haar eigen hulporganisatie USAID verkleint. Beide bijdragen van Amerika waren essentieel voor goede zorg in Afrika.
"Het heeft op heel veel vlakken invloed gehad, ook op de geboortezorg. Er zijn veel gezondheidsklinieken gesloten. Ik hoop dat er nu, door deze noodtoestand, meer geld komt voor onderzoek, bijvoorbeeld naar vaccins en voor directe hulp," zegt Besselink.
Risico voor Nederland minimaal
Ondanks de afgekondigde internationale noodtoestand is het risico voor Nederland volgens Kikkert minimaal. De geschiedenis laat namelijk zien dat ebola-uitbraken vaak lokaal blijven. "Dit is de 17de keer in 50 jaar dat er in deze regio zo'n uitbraak ontstaat, en het bleef altijd lokaal."
De reden hiervoor is paradoxaal genoeg de heftigheid van de ziekte. "Je wordt er heel snel zo ontzettend ziek van dat mensen die besmet raken gelijk op hun plek blijven", vertelt de arts. "Die gaan niet meer rondlopen en kunnen dus moeilijk andere mensen besmetten. De kans dat dit naar Europa komt is ontzettend klein."
