Hoe werken tijdens celstraf ervoor zorgt dat gevangenen later minder snel opnieuw de fout ingaan

Terwijl bijna de helft van de ex-gevangenen binnen twee jaar weer met justitie in aanraking komt, ligt dat percentage bij mensen met een taakstraf of reclasseringstoezicht flink lager: rond de 34 procent. Dat roept de vraag op: waarom werkt de ene straf zoveel beter dan de andere voor het re-integratieproces?

Zekerheid leidt tot het rechte pad

Deels ligt het antwoord in de verschillen tussen gedetineerden en taakgestraften; degenen die een gevangenisstraf krijgen hebben vaker al een strafblad en dus slechtere re-integratiekansen. Maar het ligt ook aan de basisvoorwaarden van een stabiel leven. De periode direct na vrijlating is voor een ex-gedetineerde ontzettend onzeker. Juist in die eerste maanden is de kans om terug te vallen in oude, criminele patronen het grootst.

"Er wordt vaak gesproken over de 'drie W's' die cruciaal zijn voor een succesvolle terugkeer in de maatschappij", vertelt Anke Ramakers. Zij is senior onderzoeker bij het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR) en gespecialiseerd in re-integratie. "Die staan voor Werk, Wonen en een Wederhelft. Als die drie factoren op orde zijn, daalt de kans op een nieuw misdrijf."

Werken biedt kansen

Juist op dat eerste punt, werk, liggen kansen ziet Ramakers. "Waar het vinden van een woning in de huidige wooncrisis lastig is, schreeuwt de krappe arbeidsmarkt om handjes. Werkgevers staan te springen om personeel, en dat biedt kansen voor ex-gevangenen, mogelijkheden voor werkverlof en de uitvoering van taakstraffen."

Waarom werken werkt is vrij logisch te verklaren volgens Ramakers. "Werk zorgt voor een wekker die afgaat, structuur, een zinvolle dagbesteding en sociale contacten met collega's die wél op het rechte pad blijven. Het geeft mensen weer perspectief en een reden om zich aan de regels te houden."

Vergelding als strafdoel

Dat is in contrast met een gevangenisstraf zonder werkverlof. "Opsluiting is bedoeld als vergelding, maar het heeft ook een negatief effect als je kijkt naar re-integratie", vertelt Jacques Claessen, hoogleraar herstelrecht en strafvernieuwing aan de Maastricht University.

"Wie de cel in gaat, raakt vaak zijn baan kwijt, ziet schulden oplopen, relaties stranden en verliest niet zelden zijn huis. De ex-gedetineerde komt dan buiten te staan met nóg minder perspectief dan vóór de straf", legt hij uit. "Bij een taakstraf, een straf met werkverlof of reclasseringstoezicht blijven die 'beschermende factoren' vaker wél intact. Iemand kan gewoon blijven werken of studeren en raakt zijn plek in de maatschappij niet kwijt."

Politieke keuze

Claessen zegt wel dat het van het strafdoel afhangt of je het moet willen. "Als het doel van de straf vergelding is, dan is het een politieke keuze om de omstandigheden zwaarder te maken, maar als het doel is om herhaling te voorkomen, dan is het belangrijk om het isolement zo veel mogelijk te beperken."

Toch is alleen een baan alleen niet genoeg, zo blijkt uit onderzoek. "Een tijdelijk uitzendklusje van een paar weken zorgt wel even voor geld, maar biedt niet altijd de stabiliteit die nodig is voor een echte verandering. Het moet gaan om duurzaam werk waar iemand voor langere tijd kan blijven", voegt Ramakers toe.

Cellentekort

Deze discussie raakt bovendien aan een ander heet hangijzer, het enorme cellen- en personeelstekort in de Nederlandse gevangenissen. Daar geldt momenteel code zwart. "Door ook te kiezen voor alternatieve straffen, zoals nachtdetentie, waarbij iemand overdag gewoon naar zijn werk gaat en alleen 's nachts slaapt in de cel, wordt de druk op het gevangeniswezen direct verlicht."

"Het lost het cellentekort niet in één klap op, maar het slaat wel twee vliegen in één klap: minder druk op de bajes, en een veiligere samenleving op de lange termijn", vertelt Claessen.