Hoe jongeren online verstrikt raken in jihadistische propaganda: 'Ze willen erbij horen'

In Rotterdam staan vandaag 3 mannen voor de rechter. Zij worden verdacht van terrorisme. 1 van hen zou onder meer moderator zijn geweest op de socialmedia-app Clubhouse. Vorige week pakte de politie nog zo'n 15 mensen op, omdat ze via sociale media propaganda van terreurgroep Islamitische Staat (IS) hebben verspreid. 4 van de verdachten zijn minderjarig.

Van memes tot gruwelijke filmpjes

"Er is een enorme toename in het aantal jongeren dat online radicaliseert", zegt terrorismeonderzoeker Elanie Rodermond. Voor de Vrije Universiteit deed ze daar onderzoek naar. In dat onderzoek kwam ze van alles tegen. "Memes, dus de grapjes. Dat lijkt nog onschuldig, maar ook de meest gruwelijke filmpjes."

Rodermond onderzocht hoe deze jongeren verzeild raken in extremistische organisaties. "Je ziet eigenlijk een soort trechtersysteem. Dus jongeren komen eerst op openbare platforms terecht, vaak met extremistische content. Daar voelen ze zich thuis en dat laten ze ook merken."

Groepsvorming

Dat heeft volgens de onderzoeker niet eens zo veel te maken met een ideologie. "Dat werd natuurlijk lang gedacht, maar je ziet dat het veel meer gaat om groepsvorming."

Het is er vaak gezellig. "Er wordt van alles uitgewisseld. Over het gewone leven, over hobby's. Wat je dan ziet gebeuren, is dat zo'n ideologie of het doel van een groep langzaam wat prominenter naar voren komt."

Hardere kern

Vervolgens komen ze in een volgende groep terecht, die wat meer besloten is. "En zo komen ze langzaam in een hardere kern, waar dus ook plannen voor aanslagen worden gemaakt."

Dat soort groepen hebben veel aantrekkingskracht op jongeren. "Zij zijn vaak zoekende. Bijvoorbeeld naar status. Die willen erbij horen en krijgen ook het idee dat als ze dit delen en als ze dit doen, dat die kansen groter worden. Het internet werkt ook zo, dat je likes krijgt op het moment dat je iets doet. Dat is voor het brein hartstikke lekker", legt de onderzoeker uit.

Offline afspreken

Online radicalisering is wel anders dan 10 tot 15 jaar geleden, ziet Rodermond. "Toen had je de grote georganiseerde terroristische organisaties." Nu raken ook jongeren in hun eentje geradicaliseerd. "En dan soms ook tot actie overgaan. Dat maakt het natuurlijk voor de veiligheidsinstanties ook ingewikkeld, als er bijvoorbeeld geen communicatie onderling is om dat op tijd te voorkomen."

Daarnaast ziet ze ook dat online geradicaliseerde jongeren, ook offline bij elkaar komen. "Bij jihadistische groepen zagen we bijvoorbeeld dat ze offline vechtsporten met elkaar gingen trainen. Bij anti-institutionele bewegingen zagen we dat ze samen naar lezingen gingen. Dus je ziet eigenlijk wel dat groepen ook steeds vaker weer offline met elkaar afspreken."

Gesprek aangaan

Pedagoog en radicaliseringsexpert Stijn Sieckelinck van de Hogeschool van Amsterdam stelt ouders gerust. "Het blijft een kleine minderheid van jongeren die deze kant op drijft."

Maar juist omdat het zo makkelijk de thuissfeer inkomt, is het wel aan te raden om een oogje in het zeil te houden. "Je zult toch het gesprek aan moeten gaan met je kind. Ouders moeten zich ook bewust zijn dat jongeren die lang online zijn, ook gewoon minder kritisch worden op wat hen wordt voorgeschoteld."

Niet wegduwen

Mocht een kind toch online in aanraking komen met extremistisch gedachtegoed, moet je als ouder een paar dingen niet doen, zegt Sieckelinck. "Niet oordelen over de content. Niet proberen om te laten merken hoe walgelijk je bepaalde beelden vindt."

Het is belangrijk om als ouder op dat moment ervoor te zorgen dat het kind open blijft communiceren met wat het online tegenkomt. "Op het moment dat je het meteen gaat wegduwen, wordt hij alleen maar versterkt in het idee dat hij nergens terecht kan."

Alternatieve familie

Daar maken extremisten juist gebruik van, waarschuwt de pedagoog. "Die bevestigen dan: 'je familie staat niet achter jou. Kom bij ons. Wij zijn jouw alternatieve familie.'"

Een tweede advies aan ouders is om op onderzoek te gaan. "Waarom zou mijn kind behoefte hebben om dit soort content tot zich te nemen? Waarom zou die daar enige interesse hebben?"

Spanningen tussen groepen

Volgens hem heeft het vaak te maken met dat een zoon of dochter merkt dat er veel spanningen zijn tussen groepen in de samenleving, ideologieën of religies. "Je kan als ouder kinderen er echt wel op wijzen dat we niet heel de dag met zijn allen alleen maar aan het botsen zijn. Er zijn ook voorbeelden in de samenleving waar we het best wel weten te rooien met elkaar."

Het is vooral goed om het gesprek aan te gaan. "Je hebt een bepaalde behoefte, dat zien we. Maar heb je al eens gekeken, waar is dat eigenlijk op gebaseerd. En misschien kunnen we jou wel helpen om iets aan die behoefte te doen, zonder dat dat moet leiden tot extremistische uitlaatkleppen."

Social media is goed met extremisme

Als derde tip, geeft Sieckelinck nog mee dat iedereen zich bewust moet zijn van de algoritmes. "Vroeger zeiden we: 'extremisten zijn goed met social media'. Tegenwoordig zeggen we: 'social media is goed met extremisme.'"

Dat zorgt ervoor dat jongeren vaker minder tegengeluiden tegenkomen. "Dus daar zul je als ouder ook rekening mee moeten houden. Datgene wat mijn kind uitkraamt is misschien wel in grote mate gevoed door algoritmes waar ik geen zicht op heb. Maar als je als ouder die mechanismen doorziet, helpt dat al om je niet helemaal machteloos te voelen."