Het kan wel? Waarom het kabinet-Jetten aan alle kanten vastloopt
Het kabinet-Jetten begon vol optimisme: een minderheidskabinet dat samen met het parlement dossiers als asiel, stikstof en de woningnood wilde lostrekken. Precies 3 maanden later klinkt juist twijfel en is het de vraag of de verwachtingen worden ingelost.
Op een koude januaridag maakten Rob Jetten (D66), Dilan Yesilgoz (VVD) en Henri Bontenbal (CDA) op landgoed De Zwaluwenberg in Hilversum, middenin de sneeuw, het idee bekend. De rest van de formatie onderhandelden ze over het allereerste naoorlogse minderheidskabinet. Een maand later, 23 februari, was het kabinet een feit.
Uniek politiek experiment
De relatief snelle formatie, iets meer dan 100 dagen, geeft hoop dat er een kabinet aantreedt dat kan breken met de jarenlange politieke stilstand. Ook al is het een uniek politiek experiment. Omdat het niet lukt een kabinet te vormen met een vaste meerderheid, moet dit kabinet voor elk plan apart steun zoeken bij andere partijen.
Inmiddels zijn we morgen precies 3 maanden verder en lijkt het optimisme waarmee Rob Jetten de verkiezingen won grotendeels verdwenen.
Optimisme verdwenen
"De samenwerking met de oppositie verloopt moeizaam", vertelt politiek commentator Marloes Lemsom, "de vakbonden dreigen met acties vanwege bezuinigingen op de sociale zekerheid, ook werkgeversorganisatie VNO-NCW is niet te spreken over die bezuinigingen en dan straalt de coalitie zelf ook nog geen eenheid uit."
De ambities van het kabinet zijn ondertussen onverminderd groot: de stikstof- en asielcrisis moeten worden opgelost, Nederland moet energie-onafhankelijk worden en er moeten miljarden euro's extra naar defensie. Het kabinet wil daarom miljarden bezuinigen op de sociale zekerheid en zorg.
Oppositie nodig
Maar met 66 zetels komt het kabinet permanent 10 zetels te kort om de plannen aan een broodnodige meerderheid te helpen. En dus is de oppositie nodig.
Jesse Klaver heeft als leider van Progressief Nederland (voorheen GroenLinks-PvdA) flink wat zetels op links in Tweede en Eerste Kamer, BBB-voorman Henk Vermeer op rechts in de Eerste Kamer. Maar beide fractievoorzitters zeggen nog geen moment onderhandeld te hebben met het kabinet. Ze hebben alleen nog gepraat.
Plan onduidelijk
"Regelmatig krijgen we bezoek van mensen uit het kabinet", zegt PRO-leider Jesse Klaver. "En de vraag die wij altijd stellen is: wat is jullie plan? Met wie willen jullie zaken gaan doen? Welke meerderheden zoek je in het parlement? En daar komt eigenlijk nooit een antwoord op."
BBB-leider Henk Vermeer deelt die ervaring. "Als er al een plan is, dan hebben ze dat heel goed verborgen. Premier Jetten is op bezoek geweest, maar verder blijft het eigenlijk te stil. Je mag verwachten dat er gepeild wordt wat belangrijk is voor andere partijen. Dat is nog niet gebeurd."
Verhouding niet vlekkeloos
En ook de onderlinge verhouding in de coalitie zelf is niet vlekkeloos, zegt politiek commentator Marloes Lemsom. "Zo vierde de VVD het eigen formatiesucces met billboards langs de snelweg, ten koste van de nieuwe partners, nog voor het kabinet goed en wel begonnen was."
"En er was toch ook wel chagrijn toen een belangrijke asielwet in de Eerste Kamer sneuvelde door een tegenstem van D66 - premier Jetten zou dit volgens de VVD niet goed hebben gemanaged", voegt ze daaraan toe.
Gelijkluidend geluid
"De coalitie laat niet altijd een gelijkluidend geluid horen en dat is niet goed, denk ik", erkent CDA-leider Henri Bontenbal. "En de vraag is natuurlijk wel, en dat is de kritiek die ik af en toe krijg: is het CDA wel genoeg zichtbaar?"
"Ik kies er steeds voor om de coalitie en het kabinet zo goed mogelijk te laten draaien. Dan moet je af en toe de rem zetten op zelfprofilering. We moeten het onszelf aantrekken als coalitiepartijen en kijken of we die samenwerking steeds een stapje beter kunnen maken."
Te snel geformeerd
Volgens politiek commentator Lemsom betalen D66, VVD en CDA nu al de prijs van de snelle formatie. "Het moest snel, het optimisme uit de verkiezingscampagne moest worden vastgehouden. En daarbij is het systeem van een minderheidskabinet niet goed uitgedacht. Er is nooit nagedacht over de vraag hoe je meerderheden vindt voor al deze grote plannen."
PRO-leider Jesse Klaver benadrukt dat dit 'echt een gevaar voor Nederland' is. "We zitten in een enorme wereldwijde crisis. We hebben een kabinet nodig dat tot actie kan overgaan. Het tempo dat was beloofd waarmee ze de formatie ingingen en waarmee Rob Jetten de verkiezingen heeft gewonnen, dat tempo is weg, dat is er gewoon niet meer. En dat is zonde."
Eerste test
Aan het einde van de zomer moet er een nieuwe begroting liggen. Daar staat in waar het kabinet geld aan uitgeeft, waar het op bezuinigt en welke plannen het dus echt wil uitvoeren. Dat wordt de eerste grote test voor het minderheidskabinet: kunnen ze tot een begroting komen die op een meerderheid kan rekenen?
BBB-leider Henk Vermeer is daar al duidelijk over: als de stikstofplannen hem niet bevallen, dan wordt het voor hem moeilijk de begroting überhaupt te steunen. "Je zult altijd op onderdelen compromissen moeten sluiten, maar op dit onderdeel mag men dat van ons eigenlijk niet vragen."
Slecht voor vertrouwen
"Dat snap ik heel goed", reageert Jesse Klaver van PRO. "Dat is ook een signaal aan het kabinet. Namelijk: als je verregaande tappen wil zetten op stikstof hoef je niet op de zetels van BBB te rekenen in Tweede of Eerste Kamer. Dan blijven er weinig routes over. En dan kom je al snel bij onze zetels uit. Maar die rekensom wordt niet gemaakt door dit kabinet."
Voor het vertrouwen in het kabinet en de politiek is het vooralsnog niet goed, zegt Lemsom. "Voor premier Jetten is dit een kwetsbare situatie, blijkt ook uit onze peilingen. Hij heeft wel de verwachting gewekt dat ze grote problemen snel zouden oplossen. Dat rijmt natuurlijk niet helemaal met het experiment dat een minderheidskabinet is, waarbij je altijd op zoek moet naar onzekere steun."
Constructieve gesprekken
Premier Rob Jetten zegt in een reactie dat zijn kabinet snel met allerlei plannen komt. "Ik snap ook dat mensen heel graag willen dat we vandaag al allemaal een betaalbare woning hebben, het asielprobleem hebben opgelost, die doorbraak op stikstof hebben. Maar we zijn daar echt met volle kracht mee bezig. En ik hoop dat we binnenkort ook allemaal gaan merken dat het weer de goede kant op gaat."
Sterker: de premier zegt, op de gang van de fractie bij JA21 waar hij op de koffie gaat bij JA21-leider Joost Eerdmans, met een aantal partijen al heel constructieve gesprekken te voeren. "En ik ga dus ook de komende weken met de minister van Financiën samen weer met een aantal oppositiepartijen doorpraten om die begroting langzaamaan te gaan bouwen."