Grote natuurbrand Limburg laat zien dat keuzes vooraf nodig zijn: 'Wat offeren we op?'

Wat zijn we bereid om op te offeren bij een grote natuurbrand? Dat is een vraag waar we beter over moeten nadenken, volgens universitair hoofddocent crisisbeheersing en rampenbestrijding Jori Kalkman. Hij werkt bij de Nederlandse Defensie Academie en de Wageningen Universiteit.

Groot en oncontroleerbaar

We zijn op dit moment niet voldoende voorbereid op dat soort vragen, zegt Kalkman. Waar we tot op heden kleinere natuurbranden redelijk goed konden bestrijden, is dat met de hitte en droogte in het achterhoofd niet meer voldoende.

"We hebben natuurlijk een paar keer wel situaties gehad waarbij het toch wel spannend werd", zegt Kalkman. "Maar je ziet nu in landen als Frankrijk en Spanje dat die branden echt gewoon zó groot en oncontroleerbaar worden - die condities komen ook steeds vaker voor in Nederland."

Ongemakkelijke keuze

Dat blijkt ook uit een recent rapport van het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid. En de branden die dan ontstaan, hebben volgens het rapport steeds grotere impact op de samenleving. Om daarmee om te gaan moeten knopen worden doorgehakt, zegt Kalkman.

"We gaan in de toekomst ongetwijfeld situaties krijgen waarbij die natuurbranden zo groot worden dat we ze niet meer kunnen bestrijden. Dat we echt keuzes moeten maken van oké: als we beperkte mensen en middelen hebben, wat offeren we dan op? Dat is een hele ongemakkelijke keuze", zegt hij. Maar wel één die vooraf moet worden gemaakt. "Om te voorkomen dat je hem in zo'n situatie moet maken."

Vooraf kiezen

Dat is belangrijk om meerdere redenen, volgens Kalkman. "Eentje is de bescherming van de hulpverleners zelf, die vaak met grote psychosociale klachten komen te zitten als zij zelf dit soort keuzes onder enorme druk en stress moeten maken." Verder heeft het met transparantie rond besluitvorming te maken.

Tenslotte geeft het ook een belangrijk preventief signaal af, zegt Kalkman. "Het helpt mogelijk in bewustzijn van burgers die getroffen zouden worden, rond de risico's die zij lopen door op bepaalde plekken te wonen of daar te recreëren. Dus het kan misschien ook helpen om hun gedrag aan te passen zodat ze minder risico's nemen."

Rechtszaak in Frankrijk

Dat het tot problemen kan leiden als je dit soort keuzes pas tijdens een crisis maakt, was laatst nog te zien in Frankrijk, zegt Kalkman. "Bij de brand in de buurt van Bordeaux zijn er uiteindelijk iets meer dan 200 huizen door de brand verwoest. De inwoners van een van die dorpen spannen nu een rechtszaak aan tegen de Franse overheid."

"Omdat ze zeggen: 'Wij zijn opgeofferd zodat de mensen iets verderop beschermd konden blijven.' En dat soort situaties die wil je eigenlijk, daar moet je als overheid gewoon antwoord op hebben", vertelt hij.

Kwetsbare groepen

Er moet dus een risicoplan komen. En hoe dat er concreet ook uit zou zien, volgens Kalkman staat het voorkomen van menselijke slachtoffers altijd voorop. Toch betekent het complexe politieke dilemma's. "Op een gegeven moment kom je wel in de situatie, als branden groot genoeg worden, dat je moet kiezen welke risico's van mogelijk menselijke slachtofferschap we wel of niet kunnen voorkomen, en waar we prioriteit leggen."

Dat gaat bijvoorbeeld om onderscheid tussen kwetsbare groepen, die veel bescherming nodig hebben en dus eerder moeten worden geholpen. "Dan kom je snel uit bij verzorgings- of verpleeghuizen, omdat mensen daar over het algemeen het minst zelfredzaam zijn."

Verantwoording afleggen

En dat betekent: van tevoren vastleggen wie er wordt gered, hoe, wanneer en waarom. "Want anders krijg je dus dit soort hele lastige vraagstukken, dat je verantwoording moet afleggen over keuzes waar je niet van tevoren over hebt nagedacht. En eigenlijk misschien ook geen goed antwoord op hebt."

Maar er moet meer gebeuren dan alleen nadenken over prioritering, zegt Kalkman. De Inspectie Justitie en Veiligheid concludeerde eerder al dat de Nederlandse brandweer onvoldoende voorbereid is om grote, gelijktijdige of langdurige incidenten in meerdere veiligheidsregio's of landelijk te bestrijden. Dat onderschrijft Kalkman.

Minder dekking

"De Nederlandse brandweer is eigenlijk relatief klein en de afgelopen 25 jaar ook kleiner geworden. En het gevolg daarvan is dat mensen nu vanuit heel Nederland komen aanrijden om te helpen bij het bestrijden als je een grote brand hebt zoals in Noord-Limburg,."

Het gevolg daarvan is dat de dekking in andere delen van Nederland daarmee afneemt. Dat betekent extra risico als er ergens anders nóg een brand uitbreekt. En die kans is reëel, zegt Kalkman. "Het lastige is bij dit soort periodes van hitte, droogte, lage luchtvochtigheid, dat je best een grote kans hebt op gelijktijdig natuurbranden. En dan zit de Nederlandse brandweer heel snel aan de capaciteit. Dus ik denk eigenlijk ook gewoon dat we simpelweg een grotere brandweer nodig hebben."

Overal in Europa

Dat er vaak gelijktijdig branden zijn blijkt uit de afgelopen tijd. De afgelopen 3 dagen waren er al meer dan 35 meldingen van kleinere natuurbranden in Nederland. "Dus dan zit er altijd eentje tussen die dan in één keer flink groeit, zoals nu deze in Limburg. Dus het komt niet helemaal onverwacht."

Op steun van defensie, of uit het buitenland kunnen we ook niet altijd rekenen. "Het lastige is natuurlijk wel dat alle Europese landen in vergelijkbare periodes ondersteuning nodig hebben of te maken hebben met grote kansen op natuurbranden. Dat is in het voorjaar, soms in dit soort periodes in de zomer. Dan is het niet alleen in Nederland heet en droog, maar ook in veel andere Europese landen."

Nadenken over dilemma's

De verantwoordelijkheid kan in elk geval niet meer komen te liggen bij de individuele brandweerlieden. "Als zo'n brandweercommandant zo'n natuurbrand aan het beheersen is, zal hij of zij natuurlijk een afgewogen keuze maken. Maar die keuze is - onder enorme druk, onder enorme stress, met weinig en vaak onzekere informatie - een heel moeilijke keuze."

Het maakt volgens Kalkman dat bestuurders moeten nadenken over deze dilemma's. "Het is eigenlijk een keuze die je moet overlaten aan andere bestuurders, gezagdragers, omdat het uiteindelijk een hele grote maatschappelijke impact heeft." Maar dat deze keuzes gemaakt moeten gaan worden, staat volgens hem vast.