Gorinchem moet vandaag besluiten na mogelijke fraude met volmachten: wel of geen nieuwe gemeenteraadsverkiezingen? 'Hoe dan ook pijnlijk'

Het balletje begon 2 weken geleden te rollen. Bij een stembureau in een lokaal buurtcentrum werd opgemerkt dat een kandidaat-raadslid vijf keer op 1 dag langskwam met verschillende personen die telkens volmachten bij zich hadden. In totaal is in dat stembureau zo'n 20 procent van de stemmen per volmacht uitgebracht. Inmiddels heeft de burgemeester aangifte gedaan van mogelijke verkiezingsfraude.

'Een duivels dilemma'

Voor de lokale partijen in Gorinchem is de situatie pijnlijk. Fractievoorzitter Johan Klein van Stadsbelang spreekt van 'een duivels dilemma'. "Wat je ook beslist, er zal altijd een soort van zweem van mogelijke fraude rondom deze raad zitten", zegt hij. Zijn partij verloor een zetel, maar Klein wil dat verlies niet direct koppelen aan de mogelijke fraude. Het gaat hem om de zuiverheid van de democratie: "Iedere stem die geronseld wordt, is er één te veel."

Ook Pierre Schefferlie, fractievoorzitter van de grootste partij Democraten Gorinchem, noemt het 'pijnlijk'. Zijn partij boekte juist een groot succes met veel jonge instroom, maar die overwinning wordt nu overschaduwd door de mogelijke fraude met de volmachtstemmen. "Het is een stukje achterstallig onderhoud aan de democratie waar wij nu heel veel last van hebben."

Verouderde wetgeving

Schefferlie benadrukt dat de huidige regels rondom volmachten niet meer van deze tijd zijn. De wet 'dateert uit 1928 voor zeelieden en vissers die niet in de gelegenheid waren' om zelf naar de stembus te gaan, zegt hij.

Het systeem wordt volgens hem 'massaal gebruikt' op een manier waar het nooit voor bedoeld is. Hoewel de regels voor volmachten duidelijk zijn, zelfs het simpelweg vragen om een volmacht is verboden, blijft het stemmen met volmachten een kwetsbaar punt.

Ronselen komt vaker voor

Volgens burgemeester Reinie Melissant zijn er al langer signalen van dit soort onregelmatigheden en moeten we 'niet naïef zijn' over het voorkomen ervan. Hoogleraar staats- en bestuursrecht aan de Universiteit Leiden Wim Voermans beaamt dat: "Stemmen ronselen gebeurt inderdaad vaker. Het is in Nederland heel makkelijk om via een volmacht te stemmen. Het probleem is dat het verboden is als het initiatief niet bij de kiezer zelf ligt, maar bij iemand die om de volmacht vraagt."

"Dat ronselen gebeurt vaak achter gesloten deuren, wat het juridisch ontzettend lastig maakt om te bewijzen wie het initiatief heeft genomen." Maar, voegt hij toe: "De gevallen van echte fraude zijn tot nu toe met een lampje te zoeken."

Risico op vertekende uitslag

De grootste partijen in de Zuid-Hollandse stad zijn huiverig voor het volledig overdoen van de verkiezingen. Volgens Schefferlie is het risico op een vertekende uitslag bij een herstemming groot: "Gaan mensen anders stemmen door wat er nu gebeurd is, terwijl we eigenlijk geen feiten weten?" Hij pleit ervoor de uitslag vast te stellen en eventuele strafbare feiten door het Openbaar Ministerie (OM) te laten afhandelen.

Joost van der Geest van het CDA in Gorinchem deelt deze vrees. Hij denkt dat een uitslag bij herstemming sowieso anders zal zijn, door een andere opkomst en dynamiek. Zijn partij ziet meer in een 'minst slecht scenario': de uitslag accepteren, tenzij er harde bewijzen zijn die een gedeeltelijke herstemming per stembureau rechtvaardigen.

'Zwakke plek' in systeem

Volgens Voermans is het systeem van volmachten simpelweg een 'zwakke plek' in ons verkiezingsproces. "Het is vrij makkelijk om je stem weg te geven en je weet niet altijd op wie er namens jou gestemd wordt", legt de hoogleraar uit.

Hij stelt dat we het kiessysteem 'iets te soepel' hebben gemaakt in de drang om de opkomst hoger te krijgen. De afgelopen gemeenteraadsverkiezingen kwam uiteindelijk 53,7 procent van de kiezers opdagen.

Verklaring bij volmacht?

Volgens Voermans kan het systeem minder fraudegevoelig gemaakt worden met een aantal maatregelen. "Er wordt nu, mede door het incident in Gorinchem en internationale waarnemers, nagedacht over drempelverhogende maatregelen. Een optie is om het aantal volmachten per persoon terug te brengen van twee naar één."

"Ook zou je de volmachtgever kunnen vragen om in een korte verklaring van bijvoorbeeld drie regels uit te leggen waarom zij op eigen initiatief iemand machtigen", stelt hij voor. "Dat maakt het verzamelen van 'loze' handtekeningen een stuk moeilijker."

Mogelijke oplossingen

Of moeten we naar een systeem toe zoals in België, waarbij je alleen met een briefje van de dokter of een werkgeversverklaring een volmacht kan afgeven aan een ander? Voermans vindt dat een brug te ver, omdat de opkomst dan dramatisch zou zakken. Schefferlie oppert een andere praktische oplossing: "Waarom zou je een volmacht niet alleen aan een beëdigd iemand kunnen geven die in een apart stembureau de stemmen uitbrengt?"

Op die manier blijft het proces zuiver, ook als mensen zelf niet kunnen komen. En de volmacht helemaal afschaffen? Daar is Voermans niet over te spreken. "Als je de opkomst wil halveren, moet je dat doen. Nederland is een 'hoog-vertrouwen-samenleving'. Hoewel het systeem kwetsbaar blijft en het soms misgaat met stemmen, werkt het systeem redelijk."

Herstemming te zwaar middel?

Komen er nieuwe verkiezingen of blijft de schaduw van de volmachten de komende 4 jaar boven het stadhuis hangen? De gemeenteraad van Gorinchem moet vanavond de knoop doorhakken. "De Kiesraad adviseert geen herstemming, en ik begrijp dat veel partijen dat een te drastisch middel vinden. Een herstemming is niet alleen arbeidsintensief, maar zorgt ook voor strategisch kiesgedrag omdat de uitslag van de eerste ronde al bekend is", legt Voermans uit.

"Bovendien blijven veel mensen bij een tweede ronde vaak thuis", zegt Voermans. "Het Openbaar Ministerie moet de fraudezaak in Gorinchem tot op de bodem uitzoeken, maar een volledige herstemming is op dit moment een te zwaar middel", vindt hij.