Goed voor het klimaat, slecht voor de economie: dit zijn de gevolgen van het dalende geboortecijfer

"Nederlandse vrouwen krijgen gemiddeld 1,4 kinderen. En dat is niet genoeg om de bevolking op peil te houden. Daarvoor zou iedere vrouw eigenlijk 2,1 kind moeten krijgen", vertelt demograaf Daniël van Wijk van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI). En Nederland is geen uitzondering: in de meeste welvarende landen neemt het geboortecijfer af.

Klimaat versus economie

Uit onderzoek van EenVandaag blijkt dat 1 op de 6 jonge mensen geen interesse heeft in het krijgen van kinderen, onder andere vanwege de kosten en de onzekere staat van de wereld. Ook vindt ruim de helft van de deelnemers dat er al genoeg mensen op de wereld zijn en dat het voor het milieu een stuk beter zou zijn als er minder mensen zijn.

"Op de lange termijn is een laag geboortecijfer misschien goed voor het klimaat", reageert demograaf Van Wijk. Maar tegelijk zal het grote gevolgen hebben voor onze economie. Bijvoorbeeld op de arbeidsmarkt zullen de effecten te merken zijn. "Er zullen straks minder jonge mensen zijn om voor de ouder wordende bevolking te zorgen."

Zorgen verschoven

Maar is het ook erg als de bevolking daalt? Dat hangt af van je perspectief, zegt Van Wijk. "Het is in ieder geval iets waar veel overheden mee te maken krijgen, want de daling zie je in vrijwel alle rijkere landen en ook in steeds meer landen met middeninkomens", zegt hij.

Geen enkel Europees land haalt nog de benodigde 2,1 kinderen per vrouw, weet hij. Jarenlang waren er vooral zorgen over overbevolking, maar dat is inmiddels omgeslagen. "Het is nu veranderd in zorgen over onderbevolking en vergrijzing."

Kritieke grens van

Het land waar vrouwen gemiddeld het minste aantal kinderen krijgen is Zuid-Korea: daar ligt het geboortecijfer op 0,8. "Zo'n cijfer is echt schrikken, want dat betekent dat elke generatie minder dan de helft zo groot is als de generatie daarboven. Dat werkt ontwrichtend voor je maatschappij", zegt Van Wijk.

Het is niet zo makkelijk te zeggen of en wanneer een overheid mag ingrijpen. "Experts hebben weleens aangegeven dat wanneer het gemiddelde kindertal van een land onder de waarde 1 zakt, dit dan door de meeste demografen wordt gezien als een kritieke waarde om als overheid in te grijpen." Ook in Nederland is dit genoemd in het toonaangevende rapport van de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050.

Overheidsingrijpen

Maar het is de vraag of overheidsingrijpen zin heeft. "Het algemene beeld is: een overheid kan wel iets doen, maar dat gaat geen enorme gevolgen hebben", zegt Van Wijk.

In Frankrijk - waar het geboortecijfer rond de 1,6 ligt - stuurt de overheid vanaf deze maand een brief naar alle 29-jarigen over hun vruchtbaarheid. Maar Van Wijk denkt niet dat zo'n brief helpt. "Mensen vinden het niet zo'n fijn idee als een overheid zich gaat bemoeien met iets dat toch een persoonlijke keuze is."

Kinderopvang en ouderschapsverlof

Wel denkt hij dat overheden voorwaarden kunnen scheppen voor kinderopvang en ouderschapsverlof. In Scandinavische landen wordt daar al lang op ingezet. "Daardoor lag het kindertal er jarenlang hoger dan in de rest van Europa", weet van Wijk.

Toch is er tegenwoordig ook in die landen een daling te zien. "Dus die regelingen vormen geen garantie voor het stabiel blijven van het geboortecijfer."

Verschuivende normen

Een directe verklaring daarvoor is er niet, maar in rijkere landen is het wel zo dat normen verschuiven over het niet willen van kinderen. Waar het vroeger voor veel mensen vanzelfsprekend was om kinderen te willen, is het nu steeds normaler om dat niet te willen, ziet Van Wijk. "We zijn het krijgen van kinderen meer als iets optioneels gaan zien."

Het belangrijkste dat overheden volgens hem daarom moeten doen, is zich aanpassen aan de nieuwe demografische situatie. Een situatie waarin de samenleving sterk vergrijst is en het aantal jonge mensen daalt.

Financiële omstandigheden verbeteren

De overheid zou bijvoorbeeld iets kunnen doen om de sociaaleconomische omstandigheden van jonge mensen te verbeteren, zegt Van Wijk. "Want het kunnen vervullen van een kinderwens hangt nu steeds meer af van of je goed verdient en of je een geschikte woning hebt."

Of deze omstandigheden alleen leiden tot uitstel van een kinderwens of ook echt tot afstel, is volgens de demograaf nog moeilijk te zeggen. "Maar dat mensen die graag kinderen willen die wens noodgedwongen uitstellen of laten varen, daarvan kun je hoe dan ook zeggen: dat is iets onwenselijks".