Gevangenen overdag laten werken oplossing voor cellentekort? Ondernemer Hilal denkt van wel

'Laat meer gedetineerden overdag buiten de gevangenis werken', is nu de oproep van Wim Saris, directeur-generaal van de Dienst Justitiële Inrichtinen (DJI). Hij is de hoogste ambtenaar die over onze gevangenissen gaat en luidt nu de noodklok. "We zitten eigenlijk al 2 jaar in een situatie die wij als code zwart omschrijven", zegt Saris. "En als we naar de cijfers kijken dan wordt dat alleen maar erger."

Code zwart

Eerder werd gedacht dat we in 2031 zo'n 800 plekken voor veroordeelden tekort zouden komen, nu blijkt het om 1.700 plekken te gaan. De cellentekorten zijn ontstaan nadat het aantal gedetineerden jarenlang daalde. Er was leegstand in gevangenissen en dus werd vanaf 2011 flink bezuinigd.

Maar nu loopt het tekort al een aantal jaar op. Veroordeelden krijgen langere celstraffen, en daarnaast is een aantal gevangenissen aan renovatie toe en gaat veel personeel met pensioen. "Eén oplossing om uit deze situatie te komen is er niet", zegt Saris. "Je moet sowieso de capaciteit uitbouwen. Maar ook dingen anders doen."

Uitzendbureau om te helpen

Ondernemer Hilal Mahkoukhi is al langere tijd bezig om op zijn eigen manier 'mee te denken' over hoe dit probleem opgelost kan worden. 10 jaar geleden zat hij zelf vast in de gevangenis. Bij terugkeer in de maatschappij kreeg hij gebrekkige begeleiding in het vinden van een baan. Om te voorkomen dat anderen dit ook overkwam, zette hij zijn eigen uitzendbureau op.

"Mijn bedrijf ontstond eigenlijk uit boosheid", vertelt Mahkoukhi. "Ik zag om me heen dat veel jongens geen werk hadden, die zaten de hele dag te verpieteren." In samenwerking met gevangenissen en reclassering kijkt hij daarom nu welke (ex-)gedetineerden via zijn bureau aan de slag kunnen.

'Landingsplek'

"Maar", zegt hij, "je kan niet iedereen helpen, dat is ook het eerlijke verhaal. We zien ook dat sommige mensen wel willen, maar nog niet kunnen werken." Hij vergelijkt het met sporten: "Als iemand 3 jaar lang niet heeft gevoetbald of getennist, dan moet z'n conditie nog op gang komen. Iemand moet daar ook de tijd voor krijgen."

Om die reden startte hij de horecalocatie Brave Burgerzz. "Dat is onze 'landingsplek'. Mensen kunnen er rustig landen en wennen aan het werken buiten de gevangenismuren. "Bij ons kan iemand een paar weken lang smoesjes hebben en te laat komen. Wij vormen een beeld van hoe iemand is en bouwen een band op. Daarna pas halen wij degenen eruit die écht willen werken en daar klaar voor zijn. Die detacheren we via ons uitzendbureau naar andere werkgevers."

Gevangenis 'light'

Ruimte voor een grijs gebied, spreekt ook directeur-generaal Saris aan. Hij vindt bijvoorbeeld dat er meer 'gevangenissen light' moeten komen voor gedetineerden die niet zo gevaarlijk zijn. "Die mensen zitten op dit moment in redelijk zwaar beveiligde gevangenissen, terwijl dat niet altijd nodig is."

Zij zouden volgens hem ook terecht kunnen in instellingen waar minder toezicht is en de celdeuren niet altijd op slot gaan. Dat kost minder en lost ook deels het cellentekort op. "Want het belangrijkste, ook voor slachtoffers, is dat iedereen die door de rechter een gevangenisstraf heeft gekregen, die ook uitvoert. En dan is die straf beter in een minder strenge gevangenis, dan zoals nu soms niet of verkort", zegt Saris.

Overdag naar werk

Ook pleit de topambtenaar voor meer afdelingen met gedetineerden die overdag buiten de muren aan het werk gaan. Daar zijn er nu negen van. "Het gaat om gedetineerden waarvan wij zeggen: het risico dat aan deze mensen nog kleeft is zo klein dat je ze op een verantwoorde manier naar de samenleving kunt terug begeleiden", zegt Saris.

Hij benadrukt dat 70 procent van de mensen in gevangenissen daar korter zit dan 3 maanden. "Dus na 3 maanden is iemand weer uw buurman, en dan kun je er beter voor zorgen dat we die buurman op een goede manier hebben begeleid."

Motiveren voor droombaan

Als het actieplan van de Dienst Justitiële Inrichting (DJI) wordt opgevolgd door het kabinet, en meer gedetineerden al tijdens hun celstraf mogen werken, hoopt Mahkoukhi dat niet alleen vanuit de behoeften van werkgevers wordt geredeneerd maar dat echt wordt gekeken naar het individu.

"Toen ik zelf naar buiten mocht, werd gezegd 'ga maar in een kringloop werken'. Maar mensen zijn meer gemotiveerd als je het omdraait en zegt: wij gaan jou helpen om te werken richting jouw droombaan."

Vervoer en salaris

Ook wijst hij erop dat praktische zaken goed geregeld moeten worden. "Denk aan iets simpels als vervoer. Iemand uit detentie kan geen autoverzekering krijgen. Wij hebben daarom vanuit ons bedrijf 8 auto's rondrijden en brengen en halen iedereen op."

Daarnaast moet het salaris ook goed geregeld worden. "We hebben ook de ervaring dat we geld moesten overmaken naar de gevangenis, daar werden dan dingen ingehouden, zoals een schadevergoeding", vertelt de ondernemer. "En dan komt iemand alsnog gedemotiveerd naar buiten want dan is deel van het geld 'afgepakt'."

'Help ons'

"Er zit dus meer aan een straf dan alleen maar de deur op slot draaien", vult directeur Saris aan. "En wat wij vooral van de politiek vragen is: steun dit actieplan, en geef ons de middelen die nodig zijn om dit plan uit te rollen."

"Dat betekent ook dat wij steun nodig hebben van gemeentes, want als je naar de situatie wil dat gedetineerden 's avonds in de gevangenis zijn en overdag werken, dan hebben we die gemeentes ook nodig. Dus dit is niet alleen een vraagstuk van DJI, maar van ons allemaal."

Donderdag debatteert de Tweede Kamer over de problemen in de gevangenissen.