Duitsland zet weer in op fossiele energie: noodzaak of een stap terug? 'Ingewikkelde balanceer-act'

De voormalige Duitse minister van Economie en Klimaat Robert Habeck zette vol in op de groene energietransitie, maar zijn opvolger Katherina Reiche kiest nu voor een opmerkelijke koerswijziging: terug richting fossiele energiebronnen.

Sabotage van groene toekomst

Reiches plannen voor het bouwen van nieuwe gascentrales en het afremmen van strenge milieuregels leiden tot felle discussies in Duitsland. Is er sprake van verstandig bijsturen of saboteert Duitsland zijn eigen groene toekomst?

Energie-econoom Claudia Kemfert bekritiseert de door de minister gemaakte keuzes. Volgens haar gaan nieuwe subsidies voor benzine en grootschalige investeringen in vloeibaar aardgas ten koste van de dringend benodigde duurzame infrastructuur. Maar bijvoorbeeld ook ten koste van het onderwijs. "Men bespaart op studiebeurzen om fossiel rijden in benzineauto's te subsidiëren. Tegelijkertijd bungelt Duitsland qua warmtepompen onderaan de Europese ranglijst en rijden onze treinen niet."

'Opmerkelijke zelfsabotage'

Kemfert is hoofd van de afdeling Energie, Milieu en Resources bij het gerenommeerde Deutsche Institut für Wirtschaftsforschung (DIW) in Berlijn. Zij vindt dat Duitsland zich in een 'staat van opmerkelijke zelfsabotage' bevindt door de politieke koers van minister Reiche.

"We zien hier een regelrechte achterwaartse rol. In de stroomsector zijn een paar lichtpuntjes, maar in het verkeer en de gebouwen-sector is het echt aardedonker wat vergroening betreft. Dat minister Reiche nu weer inzet op fossiele gascentrales en fossiele verwarmingssystemen is voor mij echt onlogisch."

'Kapotbelast'

Een heel ander geluid klinkt op het terrein van SKW Stickstoffwerke Piesteritz in deelstaat Saksen-Anhalt. Deze chemiegigant maakt kunstmest, AdBlue-vloeistof voor vrachtwagens en salpeterzuur dat door defensie wordt gebruikt voor munitie.

Voor woordvoerder Christopher Profitlich is de gewenste energietransitie ver verwijderd van de economische realiteit: "Wij wíllen wel vergroenen, we hebben de technische concepten klaarliggen. Maar als wij groene waterstof gebruiken, wordt onze kunstmest vele malen duurder. En een boer koopt simpelweg het goedkoopste product. Als Europa ons kapotbelast, importeren we hier in Europa straks kunstmest uit Egypte, China of Iran. Schoner worden we er wereldwijd niet van, wél afhankelijk van regimes die onze waarden niet delen."

Europese industrie

Profitlich maakt zich zorgen om het voortbestaan van zijn eigen bedrijf, maar ook om de bredere Europese industrie, inclusief die in Nederland. "Men schrijft ons in Brussel exact voor welke weg we moeten lopen, maar de bergpas is zo steil dat straks niemand de top haalt."

Volgens Kemfert is het argument dat de industrie zonder fossiele brandstoffen stilvalt een "fabel uit het verleden. We horen dit al 25 jaar. De lobby van onder meer traditionele autoconcerns en de fossiele energiesector houdt verandering tegen. De industrie onderschat haar eigen potentieel voor energiebesparing en innovatieve technologieën."

'Politiek laat zich sterk drijven'

"Onze studies tonen keer op keer aan dat je het energie-systeem ook bij minder wind en zon kunt stabiliseren", vervolgt Kemfert haar verhaal.

"Met betere opslag, met waterkracht, met Europese netwerken en flexibiliteit. Maar de politiek laat zich te sterk drijven door de auto- en gaslobby. Die gebruiken mythen over tekorten en stroomuitval om angst te zaaien en hun oude verdienmodellen te beschermen."

'Noodzakelijke bijsturing'

Jilles van den Beukel is energiedeskundige bij het Haags Centrum voor Strategische Studies (HCSS) en begrijpt de frustratie van Kemfert, maar nuanceert de Duitse koerswijziging: "Het is begrijpelijk dat milieu-economen balen van de vertraging, maar wat we in Duitsland zien is geen ideologische zelfsabotage. Het is een bijsturing uit noodzaak. De geopolitieke werkelijkheid is sinds 2022 fundamenteel veranderd."

Volgens Van den Beukel ligt het fundament van de Duitse en Europese energietransitie weliswaar bij zonne- en windenergie, maar is de achterliggende 'backup' nog onvoldoende uitgekristalliseerd. "Groene waterstof en batterijopslag zijn op de schaal die de zware industrie nodig heeft simpelweg nog te duur en niet op tijd klaar."

'Onvermijdelijk voor overleven industrie'

"Als je zonne- en windenergie als basis hebt, heb je voor langere luwe periodes, de zogeheten Dunkelflaute, een echt betrouwbare reserve nodig", vertelt Van den Beukel verder.

"Duitsland kiest er nu voor om nieuwe gascentrales te bouwen als overbrugging. Dat is opvallend in deze fase van de transitie, maar ook wel onvermijdelijk als je wilt dat je industrie overleeft."

Dezelfde kwetsbaarheden

Van den Beukel benadrukt dat Nederland in exact hetzelfde schuitje zit als Duitsland: "Wij hebben precies dezelfde hoge energieprijzen en geopolitieke kwetsbaarheden. Duitsland subsidieert echter het gebruik van het stroomnet voor grote industriële spelers, terwijl Nederlandse bedrijven in Rotterdam en de Eemshaven de volle nettarieven betalen. Dat zorgt voor scheve verhoudingen."

Bovendien zijn de kosten van energietransitie lastig te becijferen: "We stappen over van een systeem met doorlopende kosten - het kopen van gas, naar een systeem met gigantische investeringen vooraf, maar enorme besparingen later. Als de overheid die kosten nu in één keer doorberekent aan de industrie, prijzen we onszelf de markt uit."

Europa in spagaat

Hoe dan ook is er een diepe kloof in het Duitse en Europese klimaatdebat ontstaan. Aan de ene kant staat de wetenschappelijke en milieukundige noodzaak om versneld afscheid te nemen van fossiele brandstoffen, zoals bepleit door Claudia Kemfert.

Aan de andere kant staat de industriële en geopolitieke werkelijkheid van ondernemen zoals SKW Piesteritz, die vechten voor het behoud van werkgelegenheid en strategische autonomie.

'Geen kwestie van goed of fout'

"Het is het geen kwestie van goed of fout, maar van een extreem ingewikkelde balanceer-act", zegt energie-expert Jilles van den Beukel. "Duitsland probeert de transitie te overleven zonder zijn industriële ruggengraat te breken."

Of de keuze voor nieuwe gascentrales en het afschalen van klimaatregels daarbij een verstandige tussenstap is of een onzinnige omweg, zal de komende jaren blijken. "Eén ding is zeker: door alle geopolitieke onrust is enige bijsturing noodzakelijk, omdat we willen dat bepaalde industrieën, zowel in Duitsland als in Nederland, de energietransitie overleven. Ja, ze moeten echt vergroenen, maar ze moeten er wel blijven. We willen niet dat de emissies verminderen simpelweg doordat die industrie verdwijnt", besluit Van den Beukel.