Duitsland wordt weer een militaire grootmacht: hard nodig of reden tot zorg?

Duitsland wordt in rap tempo een militaire grootmacht. Dat is opmerkelijk, want lange tijd heerste er in het land een diepgevoeld pacifisme, onder andere gevoed door het oorlogsverleden. Het land kon daarnaast leunen op de zogeheten 'vredesdividend': leven in een relatief rustige tijd en onder bescherming van de VS. Geld aan defensie uitgeven werd als niet nodig en als niet gewenst beschouwd.

Ingrijpende omslag

Maar door de Amerikaanse druk op NAVO-partners om defensiebudgetten te verhogen, het afnemende vertrouwen in de VS als militaire bondgenoot én door de hevige oorlog in Oekraïne, verandert deze situatie drastisch.

Om te begrijpen hoe ingrijpend deze omslag is, moeten we terug in de tijd gaan, zegt Timo Graf. Hij is socioloog bij de Bundeswehr - het Duitse leger - en onderzoekt hoe de Duitse bevolking over het veiligheidsbeleid denkt. "Dat Duitsland zijn pacifisme van de ene op de andere dag overboord heeft gegooid, klopt niet", stelt hij. "De grondhouding ten opzichte van het leger is al sinds begin deze eeuw bij driekwart van de bevolking positief."

Krijgsmacht afbouwen

Maar het grote verschil met de tijd vóór 2022 is de bereidheid om ook daadwerkelijk geld aan defensie uit te geven, zegt Graf: "De afgelopen decennia bouwden Europese landen hun krijgsmacht af. Niet alleen wij, maar bijvoorbeeld ook de Nederlanders, Belgen en Fransen."

Nu de defensie-uitgaven sterk omhoog gaan, lijken de meeste Duitsers geen problemen te hebben met deze uitgaven, ziet de onderzoeker. "In 2025 steeg de steun voor een verdere verhoging van het defensiebudget naar rond de 6 procent."

Vertrouwen in VS kelderde

Dit is volgens Graf mede het gevolg van het 'Trump-effect': het vertrouwen in de VS als betrouwbare partner kelderde in Duitsland met 28 procent. "In combinatie met het feit dat twee derde van de Duitsers zich direct militair bedreigd voelt door Rusland, leidt dit tot een hernieuwd realisme, zoals ik het noem."

De cijfers liegen er niet om: inclusief de hulp aan Oekraïne komt het totale defensiebedrag van Duitsland in 2027 uit op 145 miljard euro, tegenover zo'n 50 miljard in 2022.

200 miljard aan nieuwe schulden

Om deze grootschalige herbewapening naast alle andere uitgaven te kunnen betalen, is Duitsland van plan om voor bijna 200 miljard euro aan nieuwe schulden aan te gaan. Ter vergelijking: in 2024 was dit nog 50,5 miljard euro.

De 'Schuldenbremse', de strikte grondwettelijke rem op de staatsschuld, is versoepeld om het defensiebudget en de defensiecapaciteit snel te verbeteren.

Deelname aan oorlog taboe

Maar lang niet iedereen in Duitsland is blij met deze nieuwe militaire dadendrang. Voor veel mensen is een groot Duits leger en mogelijke deelname aan oorlog een absoluut taboe.

In de idyllische Lüneburger Heide in Noord-Duitsland, kijkt de 78-jarige vredesactivist Hans-Dietrich Springhorn vol zorgen naar de ontwikkelingen. "Het idee dat Duitsland weer het sterkste leger van Europa moet hebben, stuit mij enorm tegen de borst", zegt hij. "Ik kan me voorstellen dat dit ook in het West-Europese landen als Frankrijk, Denemarken en Nederland niet goed valt bij mensen die zich met de geschiedenis bezighouden."

Angst voor Russen

"Ook die angst voor de 'boze Rus' deel ik niet", gaat de vredesactivist verder. "Na de val van de muur heeft Rusland zich teruggetrokken. De tanks stonden in die tijd tot aan de Elbe. Ze zijn terug naar huis gehaald, terwijl de NAVO met haar oostwaartse uitbreiding erachteraan is gemarcheerd."

Springhorn reisde in het verleden regelmatig naar de toenmalige Sovjet-Unie. Het over een kam scheren en demoniseren van de hele Russische bevolking vindt hij gevaarlijk vijanddenken: "Ik weet nog goed hoe vriendelijk en gastvrij ik daar door Russen en veteranen ben ontvangen."

Vreedzame relatie

Springhorns alternatief voor herwapening? "Rationeel pragmatisme en diplomatie: we moeten weer aan tafel met de Russen. Er moet overleg komen, bijvoorbeeld over een speciale status voor de grensgebieden en een neutrale status voor Oekraïne."

"Duitsland is voor zijn welvaart, zijn grondstoffen en energie afhankelijk van vreedzame relatie. Een Derde Wereldoorlog riskeren tegen een atoommacht is geen optie", besluit hij.

Herbewapening een gevaarlijke illusie

Defensiesocioloog Graf ziet in het standpunt dat herwapening gevaarlijk is, juist het ontkennen van historische feiten en de strategische realiteit: "Het idee dat je met Poetin rustig kunt onderhandelen is een illusie gebleken."

Duitsland heeft de risico's in de relatie met Rusland te lang bewust genegeerd om het eigen verdienmodel niet in gevaar te brengen, zegt Graf. "Goedkope energie uit Rusland halen om vervolgens te produceren voor de Chinese markt, terwijl de Amerikanen ons militair de rug vrijhielden: dat wás het Duitse verdienmodel."

Militaire samenwerking essentieel

De Duitse transformatie naar militaire grootmacht is hoe dan ook opnieuw in gang gezet. Wat betekent dat voor Nederland? "In veel andere Europese landen zien we opluchting dat de 'grote broer' zijn verantwoordelijkheid neemt tegen Russische agressie", ziet de socioloog. "Maar op militair en strategisch niveau gaat die band veel dieper."

De militaire samenwerking werkt in de beste vorm tussen Duitsland en Nederland, vindt Graf. "Mocht het ooit tot een aanval op Europa komen, dan zal de grote politiek in het ergste geval falen om te handelen. Dan moeten we het hebben van militaire structuren. Graf doelt op de integratie van de Nederlandse tanktroepen onder de eerste Duitse tankdivisie, of het Duitse zeebataljon dat bij de Nederlanders is geïntegreerd. "Voor het onderlinge contact van de soldaten en de daadwerkelijke samenwerking is dat absoluut essentieel."

Nooit opgevoed om militair volwassen te zijn

Tegelijkertijd wijst Graf de vinger op een meer structurele, historische kwetsbaarheid van Duitsland, nu het Amerikaanse veiligheidsscherm wankelt: "Duitsers zijn doordrenkt van het idee dat ze 'volgers' zijn. We zijn door de Amerikanen nooit opgevoed om strategisch-militair volwassen te worden."

"Ons land is daardoor extreem risicomijdend, maar leiderschap nemen betekent risico nemen. Nu onze Amerikaanse 'daddy' wegvalt die ons aan de hand nam, worden gewaardeerde buren zoals Nederland, Noorwegen, Zweden en Finland cruciaal", legt Graf uit. "Dat zijn landen waar Duitsers met respect naar kijken. Ze moeten Duitsland - dat zichzelf niet in een leidersrol wil drukken - aan de hand nemen om de angst weg te nemen dat we dit alleen moeten doen."