Draagmoederschap beter geregeld met nieuwe wet? Critici zijn juist bang voor nieuwe misstanden

Bijna tien jaar na het rapport Kind en Ouders in de 21ste eeuw van de Staatscommissie Herijking Ouderschap, ligt er een wetsvoorstel op tafel rondom draagmoederschap. In het rapport werd duidelijk gemaakt dat wetgeving rondom draagmoederschap hard nodig is.

Via adoptierecht

Momenteel is er namelijk geen wetgeving rondom draagmoederschap en moet het ouderschap via adoptierecht geregeld worden. Dat betekent dat wensouders en draagmoeder pas na de geboorte het juridische ouderschap kunnen overdragen, het wettelijke ouderschap. Dat proces duurt gemiddeld negen maanden.

Dit kan ingewikkelde situaties opleveren in de eerste maanden na de geboorte: mocht de baby in het ziekenhuis terecht komen, dan moet de draagmoeder met spoed die kant op komen om een beslissing te maken, omdat zij nog de wettelijke ouder is.

Afspraak voor conceptie

Het wetsvoorstel Kind, draagmoederschap en afstamming moet dit proces makkelijker maken, en tornt daarmee aan een eeuwenoud recht: baart een moeder een kind, dan is dat (juridisch) haar kind.

Onder de nieuwe wetgeving stellen wensouders en draagmoeder voorafgaand aan de conceptie al een contract op, dat wordt beoordeeld door de familierechter. De draagmoeder draagt dan al voor geboorte het juridisch ouderschap over.

Advertenties

Wat onder de huidige wetgeving wél aangegeven is, is wat strafbaar is. Ten eerste is er een verbod op commerciële bemiddeling, dus je mag geen bedrijfje beginnen in het koppelen van wensouders en draagmoeders aan elkaar.

En ten tweede zijn advertentie-activiteiten niet toegestaan, dat betekent dat er geen oproep geplaatst mag worden dat je een draagmoeder zoekt of bent. Wensouders zijn daarom vaak toegewezen op eigen kring.

Uitbuiting en kinderhandel

Onder het wetsvoorstel verdwijnt het advertentieverbod en wordt het bemiddelingsverbod versoepeld, waardoor het makkelijker wordt om een draagmoeder buiten eigen kring te vinden.

En daar zit volgens hoogleraar recht, ethiek en biotechnologie Britta van Beers aan de Vrije Universiteit Amsterdam, een probleem: "Het vergroot aanzienlijk het risico van commercialisering van het traject, en daarmee ook het gevaar van misstanden als uitbuiting en kinderhandel."

Draagmoederschap wordt normaler

Dat is niet het enige risico. Familierechters waarschuwen al langer dat draagmoederschap tot nieuwe misstanden kan leiden.

Nu buitenlandse adoptie wordt afgeschaald (juridisch gezien steeds minder makkelijk, red.), is de kans groot dat wensouders sneller uitwijken naar opties zoals draagmoederschap.

Omgekeerd effect

Het idee van het wetsvoorstel was: als draagmoederschap binnen Nederland beter geregeld wordt, dan gaan wensouders minder snel naar het buitenland. "En dat is gek", zegt Van Beers, "want het wetsvoorstel maakt buitenlands draagmoederschap juist een stuk aantrekkelijker."

Als er aan bepaalde voorwaarden is voldaan, hoef je met de nieuwe wet als wensouders niet meer langs de Nederlandse rechter. Dan kan je een commercieel draagmoederschapstraject in het buitenland aangaan en hoef je bij terugkomst alleen nog langs het gemeentehuis.

Schandalen

De losse wetgeving rondom buitenlands draagmoederschap doet denken aan eerdere schandalen, zoals bij buitenlandse adoptie. Commissie Joustra, die onderzoek deed naar misstanden bij interlandelijke adoptie, waarschuwde expliciet voor herhaling van dergelijke misstanden, zoals buitenlands draagmoederschap.

"En men lijkt ook niet te hebben geleerd van misstanden rondom internationale donorconceptie", zegt Van Beers. De hoogleraar verwijst naar de risico's van massadonatie en het feit dat gegevens van buitenlandse zaaddonors in Nederland vaak moeilijk te achterhalen zijn.

Rechtszaak

Wensouders en draagmoeder bespreken voor de geboorte de rol van de draagmoeder later in het leven. Maar het kan zijn dat de draagmoeder na de bevalling toch meer contact wil. Vaak is dat mogelijk, als de wensouders daarmee instemmen. Zo niet, dan moeten ze naar de rechter.

Journalist Christel Don sprak met een draagmoeder die er niet uitkwam met de ouders. Na verschillende rechtszaken ziet zij haar zoon, die genetisch ook haar kind is, nu nog maar twee keer per jaar vier uur. "Het nieuwe wetsvoorstel heeft weinig oog voor de behoefte van zulke draagmoeders en hun kinderen."

Zeggenschap ingeperkt

"Het komt vaker voor dat een draagmoeder zich meer gaat hechten en een grotere rol wil in het leven van het kind", zegt Don. "Onder het wetsvoorstel heeft zo'n moeder nauwelijks nog een poot om op te staan." Nu is de draagmoeder na geboorte nog juridisch moeder, onder de nieuwe wetgeving wordt haar zeggenschap sterk ingeperkt.

Don schreef eerder een boek over afstandsmoeders, en deed onderzoek naar misstanden rond afstand en adoptie. "Ook deze wet is een voedingsbodem voor misstanden", zegt ze. Maar de kinderen die onder deze nieuwe wetgeving worden geboren, hebben nu nog geen stem. "Ik denk dat je hier over twintig jaar een boek over kan schrijven", zegt de journalist.

Verkeerde redenen

Zowel Don als Van Beers zijn niet tegen draagmoederschap. Van Beers: "Altruïstisch draagmoederschap (vanuit een mensenlievende gedachte, red.) kan heel mooi zijn. Maar draagmoederschap waarbij geld in het spel is, of dat kinderen niet kunnen achterhalen wie hun ouders zijn, daar ben ik wel tegen."

Maar hoe moet het dan wél? "De situatie van bijvoorbeeld Rob Jetten laat juist zien dat het onder de huidige wetgeving goed kan: met een bekende eiceldonor en draagmoeder uit eigen kring", zegt Van Beers. De hoogleraar pleit eerder voor versnelling van de huidige juridische procedure.

Onderhandeling

En de hoogleraar ziet een nog betere oplossing in andere wetgeving rondom meerouderschap: zodat álle partijen die bijdragen aan het maken en opvoeden van een kind samen een rol in het leven van het kind kunnen blijven spelen, in plaats van dat het ouderschap wordt overgedragen.

Het wetsvoorstel wordt eind december in de Tweede Kamer besproken, maar dat wordt gezien de gevoeligheid van het dossier, waarschijnlijk uitgesteld. De SGP gebruikt het wetsvoorstel als onderhandelingsmiddel voor de belastingplannen van het minderheidskabinet. De partij dreigt tegen het belastingplan van het kabinet te stemmen als plannen voor medisch ethische kwesties, als abortus en draagmoederschap, niet worden stilgezet.