Dichte deuren en een lege koelkast: supermarkten onvoorbereid op grote stroomstoring

"Als de stroom weg is, kunnen de winkels simpelweg niet open blijven", schetst supermarktondernemer Christiaan Heine van de Jumbo in Eerbeek. Het scenario wordt door het overbelaste stroomnet steeds reëler, maar een centraal noodplan voor de sector ontbreekt. Ook retaildeskundige Tom Kikkert onderschrijft dat supermarkten hier waarschijnlijk niet op zijn voorbereid: "Zodra de stroom uitvalt, weten ze eigenlijk niks".

Crisisplan

Er is wel een Nationaal Crisisplan Elektriciteit, maar daarin staat weinig over het in stand houden van de voedselvoorziening. Het enige dat wordt genoemd is een 'hamsterverbod', oftewel de mogelijkheid voor de minister om een maximum in te stellen voor bepaalde producten. Maar Kikkert denkt dat er meer nodig is.

Moderne supermarkten zijn enorm efficiënt ingericht. Normaal is dat een grote kracht, maar daardoor zijn ze ook kwetsbaar bij problemen, legt hij uit. Supermarkten kunnen tot op de dag nauwkeurig kunnen voorspellen welke producten een specifiek dorp nodig heeft. Producten die binnenkomen, gaan vrijwel direct de winkel in, in de magazijnen ligt voor hooguit twee dagen aan voorraad.

Hopen op plan vanuit hoofdkantoor

"In dat woord 'efficiënt' schuilt precies het probleem," zegt Kikkert uit. "Hoe efficiënter het voorraadbeheer, hoe kwetsbaarder de keten wordt voor urgente situaties. Alles is gekoppeld aan het internet en aan het stroomnet. Zodra die verbindingen wegvallen, stopt de distributie."

Sommige supermarkteigenaren hebben wel zelf een plan en een telefoonnummer van een aggregaatverhuurder, maar er ontbreekt volgens Kikkert een centraal plan. "Veel ondernemers hopen simpelweg dat er ergens op het hoofdkantoor een plan in een la ligt," zegt hij. Maar hierover is nog veel onbekend en onduidelijk.

Offline kassa's en cash geld

Bij een tijdelijke, lokale storing weten supermarkten over het algemeen vrij goed hoe ze daarna snel weer moeten opstarten. Gekoelde producten die te lang warm zijn geweest worden dan bijvoorbeeld snel afgevoerd. Maar bij een structurele, landelijke crisis wordt het ingewikkelder. Het is onbetaalbaar om een supermarkt wekenlang op noodstroom te laten draaien, dus wordt het bij een lange stroomstoring financieel onhaalbaar om winkels open te houden, zegt Kikkert.

Toch zijn er ook protocollen om een winkel draaiende te houden zonder internet, bijvoorbeeld door kassa's offline te laten werken en de betalingen met cash te doen. Ook bestaan er containers met zware accu-installaties die een supermarkt zo'n tien uur langer in de lucht kunnen houden. Maar de sector hinkt op twee gedachten, zegt Kikkert: wegen de enorme investeringen voor zulke noodvoorzieningen wel op tegen het verlies van een paar dagen omzet?

Hamstergedrag

Bovendien dreigt er, volgens Kikkert, direct een maatschappelijk risico zodra de stroom uitvalt. De coronacrisis liet al zien hoe snel er paniek en hamstergedrag kan ontstaan rondom basisproducten. Ook al kan de minister een 'hamsterverbod' opleggen, er blijft een tekort aan producten in een noodsituatie.

Supermarkten voelen zich daarnaast niet gesteund door de overheid. Bij de bouw of verbouwing van winkelpanden wordt er vanuit de politiek nauwelijks meegedacht over noodstroomvoorzieningen of crisisbestendigheid, zegt Christiaan Heine van de Jumbo in Eerbeek.

Wie is verantwoordelijk?

"Er is een vacuüm ontstaan over wie waarvoor verantwoordelijk is," stelt Kikkert. "De overheid moet heel duidelijk zijn tot waar zij de zaken regelt, en vanaf welk moment de verantwoordelijkheid bij de ondernemer ligt. Stroomuitval is een zeer voorspelbare crisis, maar er is nu geen enkele richting."

Volgens Kikkert is er in de Nederlandse samenleving een gevaarlijk gebrek aan zelfredzaamheid ontstaan, omdat we blind vertrouwen op instanties. De oplossing begint dan ook deels bij de consument zelf, zegt hij.

Noodvoorraad

Het advies van de overheid om een noodvoorraad voor de eerste 24 tot 72 uur in huis te hebben, moet veel serieuzer worden genomen. "Zorg dat je voldoende water, houdbaar eten, hygiëneproducten en eventueel babyvoeding op voorraad hebt. Het is niet duur of moeilijk, maar we voelen de noodzaak simpelweg nog niet", zegt hij.

"Pas als we die eerste dagen zelf kunnen overbruggen, ontstaat er voor supermarkten de ruimte om in crisistijd de echte levensbehoeften eerlijk te verdelen."