Chiptekort door AI leidt tot duurdere elektronica: 'Europa heeft te veel geleund op Azië en de Verenigde Staten'

Consumenten merken de gevolgen van de duurdere geheugenchips nu al in de winkel: Een spelcomputer die bijna 200 euro duurder wordt en smartphonefabrikanten die hun prijzen verhogen. Geheugenchips zitten in vrijwel alle elektronica, maar zijn ook onmisbaar voor AI-datacenters. Dus kopen AI-bedrijven zoveel van dit werkgeheugen dat er schaarste ontstaat en de prijzen oplopen.

Kortetermijngeheugen

"Als je ChatGPT een vraag stelt, gaat het systeem daarachter aan het werk", vertelt Eric-Mark Huitema, CEO van branchevereniging High Tech NL. "Dat proces is een combinatie van rekenen en tijdelijk informatie opslaan." Dat tijdelijke opslaan gebeurt in de geheugenchip, ook wel RAM of 'Random Access Memory' genoemd. "Je hebt chips die berekeningen uitvoeren en geheugenchips die de benodigde gegevens opslaan", legt Huitema uit.

Een geheugenchip voert zelf geen berekeningen uit, maar is daarom niet minder belangrijk. Een rekenchip verwerkt de informatie, terwijl de geheugenchip de gegevens opslaat die daarvoor nodig zijn, een soort kortetermijngeheugen voor AI en elektronica. "Die combinatie zit in bijna ieder elektronisch apparaat: van laptops en smartphones tot auto's, camera's en wasmachines."

Prijs verviervoudigd

Ook computerreparateurs merken de gevolgen van het geheugenchiptekort. Volgens Wouter Masseling van de Computerboetiek is de prijs van bepaalde geheugenmodules in korte tijd verviervoudigd. "Een module die eerst zo'n 50 euro kostte, kost nu rond de 240 euro. Dat merken wij én onze klanten." Steeds vaker stellen consumenten daarom een geheugenupgrade of de reparatie van een computer uit.

Volgens Huitema is het tekort mede ontstaan doordat de aandacht jarenlang vooral uitging naar de rekenchips die AI mogelijk maken. "We hebben vooral naar de rekenchip gekeken. We hebben ons te laat gerealiseerd dat AI ook enorme hoeveelheden werkgeheugen nodig heeft die met die rekenchips samenwerken."

'Te veel geleund op Azië'

Nederland speelt een belangrijke rol in de wereldwijde chipindustrie. ASML uit Veldhoven levert de machines waarmee vrijwel alle geavanceerde chips ter wereld worden geproduceerd. Toch produceert Europa zelf nauwelijks werkgeheugen voor AI.

"We maken de machines, we ontwikkelen de technologie en ontwerpen chips", zegt Huitema. "Maar we hebben nooit gefocust op de massale productie van geheugenchips." De productie verhuisde de afgelopen decennia grotendeels naar Azië, waar de productiekosten lager liggen. "We hebben te veel geleund op Azië en de Verenigde Staten." Want in de VS zitten alle grote tech-giganten, waardoor Europa afhankelijk van ze is.

Chip als machtsmiddel

De afhankelijkheid van Aziatische chipfabrieken is inmiddels meer dan een economisch vraagstuk. Volgens Maaike Heijmans, onderzoeker bij instituut Clingendael, zijn computerchips uitgegroeid tot een geopolitiek machtsmiddel. "Tijdens corona hebben we gezien hoe kwetsbaar mondiale productieketens zijn."

"Veel chips komen uit Taiwan en Zuid-Korea, een geopolitiek gevoelige regio." Dat maakt Europa kwetsbaar. Een blokkade of conflict rond Taiwan kan de wereldwijde levering van chips ernstig verstoren. "Als die chips niet meer geleverd kunnen worden, raakt dat niet alleen AI-toepassingen, maar uiteindelijk ook veel andere technologieën", waarschuwt Heijmans.

'Geopolitieke vakantie voorbij'

Europa probeert daarom al een deel van de chipproductie terug te halen. In Dresden in Duitsland wordt een nieuwe fabriek gebouwd en met de Europese Chips Act wil Brussel de eigen chipindustrie versterken. Volgens Huitema speelt Nederland daarin een belangrijke rol dankzij onze bestaande ervaring en kennis.

Maar nieuwe fabrieken bouwen kost jaren en miljarden euro's. Volgens Heijmans is de belangrijkste les dat Europa anders naar technologie moet kijken. "De geopolitieke vakantie is voorbij."