Angst voor massadonoren door reclamecampagnes spermabanken: 'Aantal kinderen moet per donor gereguleerd worden'

'If you can, help those who can't' staat in grote gele letters op een digitaal reclamebord in een Amsterdams metrostation. In de advertentie wordt verwezen naar een website waar mannen zich aan kunnen melden om spermadonor te worden.

Wereldwijd verspreid

De advertentie is afkomstig van de European Sperm Bank (ESB): een Deense spermabank die internationaal opereert. Het donorzaad wordt wereldwijd verspreid om ouders met vruchtbaarheidsproblemen te helpen hun kinderwens in vervulling te laten gaan.

Per goedgekeurde donatie krijgt de donor een vergoeding van 40 euro. Fiom, het expertisecentrum voor o.a. ongewenste zwangerschappen en afstammingsvragen, zegt tegen EenVandaag zich zorgen te maken over de campagne die de ESB in Nederland voert om donoren te werven.

Honderden kinderen van dezelfde donor

"We weten niet goed hoe deze mannen voorgelicht worden over hun donatie en wat het voor hen betekent om sperma te doneren", vertelt Janneke Maas van het expertisecentrum.

"Deze Nederlandse mannen worden ook ingezet voor buitenlandse gezinnen. Hun zaad gaat de hele wereld over en daarmee worden kinderen in andere landen verwekt", zegt Maas. "Het is niet duidelijk hoe veel dat er zijn. Dat kan oplopen tot tientallen of misschien zelfs honderden kinderen van dezelfde donor."

Een fijne thuissituatie

Tonnie* kwam op het idee om zijn sperma te doneren door een vriendin van hem die twee moeders heeft en kind is van een spermadonor. "Ik kwam erachter dat - ondanks dat het niet voor haar moeders vanzelfsprekend was om een kind te krijgen - ze een heel fijne thuissituatie hebben gecreëerd."

"Ze geven het kind zoveel liefde en hebben haar echt iets te bieden. Waarom zou je dat iemand niet gunnen als het niet vanzelfsprekend is?" Voordat Tonnie begon met doneren aan de ESB onderging hij een uitgebreide medische screening, vertelt hij. "Ik doneerde ongeveer een jaar lang 1 keer per week tot ze voldoende hadden om in te vriezen."

Geen controle

Hij sprak met de spermabank af dat zijn donorzaad voor maximaal vijf gezinnen in Australië wordt gebruikt, maar op de website van de European Sperm Bank staat dat het zaad van de donoren naar maximaal 75 gezinnen gaat. Controle op dit limiet is er niet.

Voor hoeveel gezinnen het donorzaad van Tonnie daadwerkelijk wordt gebruikt, staat niet zwart op wit. Toch heeft hij vertrouwen in wat er met hem is afgesproken: "Gezien hoe goed ik tijdens het proces geïnformeerd ben, denk ik dat de kans klein is dat het fout gaat."

Eerdere misstanden

De afgelopen jaren kwamen meerdere schandalen met spermadonoren aan het licht in Nederland. Eén van de bekendste zaken is die van dokter Jan Karbaat: een gynaecoloog met een eigen vruchtbaarheidskliniek, van wie later bekend werd dat hij tegen de regels in meer dan honderd kinderen heeft verwekt met zijn eigen sperma.

In maart dit jaar werd nog bekend dat ook voormalig gynaecoloog Alex Schmoutziguer van het Rijnstate Ziekenhuis in Arnhem in de jaren '70 en '80, zijn eigen sperma heeft gebruikt voor behandelingen, zonder dat de wensouders daarvan op de hoogte waren.

Fouten in verleden

Daarnaast hebben verschillende vruchtbaarheidsklinieken in het verleden fouten gemaakt, waardoor met het sperma van één donor veel meer kinderen zijn verwekt dan toegestaan. Bovendien werd er gesjoemeld met gegevens waardoor het in veel gevallen onduidelijk is van welke donor een kind afkomstig is.

Ook bij de European Sperm Bank ging het eerder mis. Een Deense donor met een ernstige genmutatie heeft verspreid over Europa minstens 197 kinderen verwekt. Door de genmutatie hebben de kinderen een zeer grote kans op allerlei soorten kanker. De ESB verleent geen hulp aan artsen om alle moeders en kinderen in zicht te krijgen, omdat volgens de spermabank de privacy van de donor dan wordt aangetast.

Geen Europese of internationale regel

In Nederland zijn er tegenwoordig regels voor het maximum aantal moeders dat geholpen mag worden met zaad van één donor. Ervan uitgaande dat een moeder gemiddeld twee kinderen krijgt, ligt dat aantal sinds 2025 op 12. De overheid gaat ervan uit dat door deze regel een zaaddonor in Nederland niet meer dan 25 kinderen krijgt.

Maar als een zaaddonor is aangesloten bij een internationale spermabank, gelden deze regels niet. Er is geen Europese of internationale regel afgesproken over hoeveel moeders geholpen mogen worden met het zaad van een donor. Mede vanwege alle misstanden uit het verleden vindt Maas dat er veel meer regelgeving moet komen. "Zodat je kunt garanderen dat de groep donorkinderen die van één donor komt niet te groot is."

Per donor reguleren

Het klinkt misschien heel gezellig om tientallen broers en zussen over de hele wereld te hebben, maar Maas vertelt dat het voor donorkinderen vaak helemaal niet fijn is om deel uit te maken van zo'n grote groep mensen. "We horen in dat soort gevallen dat ze zich dan vaak een massaproduct voelen."

"Als je elkaar leert kennen als halfbroer of -zus is het heel moeilijk om te zien dat die groep steeds groter wordt" vertelt Maas verder. "Het blijft onduidelijk hoe groot die groep is en je blijft je afvragen: aan wie ben ik nou allemaal verwant?" Maas pleit voor Europese regelgeving: "Zodat je het aantal kinderen per donor kunt reguleren, maar ook de traceerbaarheid van donoren kunt vergroten."

Bindende afspraken

Het ministerie laat weten aan EenVandaag na te denken over onder andere bindende afspraken met internationale spermabanken zodat donorzaad alleen nog bij een vooraf vastgesteld aantal vrouwen wordt ingezet. Daarnaast wordt op Europees niveau gekeken of het mogelijk is een donorregister voor geslachtscellen op te zetten zodat een maximum aantal nakomelingen kan worden nageleefd.

De European Sperm Bank laat aan EenVandaag weten zich aan de regels van de individuele landen te houden. Zo mag een donor in Nederland maximaal 12 gezinnen helpen. De bank hanteert wereldwijd een eigen regel waarbij ze maximaal 75 gezinnen helpen met het zaad van één donor.

*Tonnie is een gefingeerde naam, zijn echte naam is bekend bij de redactie.