30 jaar na val Srebrenica schreven Midheta en Dženan een brief aan hun vermoorde vaders: 'Ergens denk ik dat hij het meekrijgt'

"Mijn lieve babe. Ze hebben je geregistreerd onder de naam Z.J.5-6", schreef Midheta Husejnović in een brief aan haar vader. "Mijn dromen zijn gebroken als een stuk glas in 1.000 scherven. Een grote wond die tot op de dag van vandaag nog steeds pijn doet. Ik zal je nooit zien."

1,5 jaar oud

Ook Dženan Halilovic schreef een brief aan zijn vader. "Mijn liefste papa. Jij was en bent mijn vader, en ik was jouw zoon. Ik was nog maar 1,5 jaar oud toen jij op 16 januari 1993 uit mijn leven werd gerukt."

De brieven van Midheta en Dženan zijn onderdeel van het boek 'Dragi moji - Mijn Liefste' van Mustafa Hadziibrahimović. Hij verzamelde 44 brieven als een manier om de genocide te herdenken. Ze werden geschreven door mensen die verbonden zijn met Srebrenica: overlevenden, nabestaanden, gevluchte Bosniërs en jonge mensen met Bosnische roots.

Belangrijk om te schrijven

"Je gaat terug in de tijd, het zijn open wonden die je niet wil zien. Voor veel mensen is het moeilijk om erover te praten", zegt Hadziibrahimović over de genocide. "In de vorm van een brief is het een opluchting dat ze hun gevoelens kunnen uiten."

Midheta herkent zich daarin. "Voor mij was het heel belangrijk om deze brief te schrijven, zodat mijn kinderen kunnen lezen over hun opa. Wat er met hem is gebeurd en waarom." In 1995, 2 dagen na de val van de Bosnische stad Srebrenica, werd hij vermoord.

Een plek geven

"De mensen moeten weten dat dit niet vergeten mag worden", vindt ze. De brief is voor haar een manier om zijn verhaal een plek te geven. "In onze familie praten we er niet heel veel over. Alleen rond 11 juli (de dag dat Srebrenica in 1995 werd ingenomen door Bosnisch-Servische troepen, red.) is het wat emotioneler."

Maar, vervolgt ze: "Er wordt niet echt specifiek gesproken over die dagen. Daarom vind ik het belangrijk dat deze brief er is, omdat het in het algemeen niet vergeten mag worden."

Dicht bij huis

"Het is geen ver-van-ons-bedshow", zegt nabestaande Dženan. "Het is een zwarte bladzijde in de geschiedenis, waar we aandacht voor moeten blijven hebben. Het is op nota bene 1.800 kilometer van Nederland vandaan."

Dženans vader was commandant van de militaire politie in Srebrenica. Ook voor hem betekende het schrijven van de brief een stukje verwerking. "Ik blijf hem herdenken. Ik blijf het hebben over de slachtoffers van Srebrenica."

'Ik denk dat hij het meekrijgt'

Het voelt goed dat hij gericht aan persoon heeft geschreven, vertelt hij. "Alsof hij het kan lezen. Ergens denk ik ook wel dat hij het meekrijgt." Hij en zijn vader lijken op elkaar als twee druppels water, vertelt Dženan.

"Het geeft me echt het gevoel van: wauw, ik ben de man die er niet meer is. Aan de andere kant is het ook heel confronterend. Met name voor mijn moeder, mijn broer, mijn oma, en voor andere familieleden die het heel zwaar hebben als ze mij zien. Omdat ik zoveel op hem lijk."

Opnieuw begraven

In haar brief schreef Midheta onder andere over het begraven van haar vader. Hij werd in twee stukken gevonden. "In 2010 werd mijn moeder gebeld dat de onderkant van zijn lichaam was gevonden. Hij had de trainingsbroek aan die ze naar hem had opgestuurd. Pas 12 jaar later werd zijn bovenkant gevonden."

Hij werd opnieuw begraven. "Alle delen werden bij elkaar gezet en daar maakten we een lichaam van." Verschrikkelijk, vindt Midheta het. "Je hebt zoveel pijn. Ten eerste heb je als kind al zoveel vragen: waar is hij? Waarom hebben andere kinderen wel een papa en ik niet? En dan krijg je zo'n telefoontje, en ik was toen pas 17 jaar oud, dat de onderkant was gevonden. Probeer dat maar eens te verwerken."

Nooit meer thuisgekomen

Ze heeft nog een paar voorwerpen van hem, die zijn teruggevonden in de zak van de trainingsbroek. Een sigarettendoosje, een identiteitsbewijs en een paar sleutels. "Ik heb iets tastbaars van m'n vader. Dat is echt belangrijk voor mij. De sleutels van zijn huis had hij op zak, hoogstwaarschijnlijk met de gedachte dat hij ooit terug zou komen naar huis. Maar ja, dat is er nooit van gekomen."

Tot op de dag van vandaag beseft ze niet helemaal dat ook de bovenkant is gevonden, vertelt ze. "Hij heeft hopelijk zijn rust nu kunnen vinden. Maar het gemis is er en wordt nog steeds met de dag erger."

Veilig naar Nederland

Ook voor Dženan blijft het onduidelijk hoe zijn vader precies is omgekomen. "Er wordt nu gedacht dat het komt door een handgranaat." Hij heeft zijn vader nooit bewust meegemaakt, omdat hij al vroeg samen met zijn moeder en oma Bosnië ontvluchtte. "6 maanden nadat ik geboren werd, begon de oorlog en toen waren onze wegen eigenlijk al gescheiden."

"Toen de oorlog net begon, hoorde hij al dat het niet goed ging. Dus hij wilde in ieder geval zorgen dat wij een veilig onderkomen hadden. Hij heeft ervoor gezorgd dat we veilig naar Nederland konden komen."

Pijnlijke geschiedenis

De Hoge Raad, de hoogste rechter in ons land, oordeelde dat Nederland voor een klein deel verantwoordelijk is voor de dood van 350 moslimmannen in Srebrenica, omdat Dutchbat hen niet kon beschermen. Onder de tienduizenden Bosniërs in Nederland wordt over de pijnlijke geschiedenis nauwelijks gesproken. Het is té recent en té pijnlijk, vertelt ook Midheta.

"Ik ben niet heel spraakzaam en ik denk dat veel mensen uit de Bosnische gemeenschap dat hebben. Ik denk dat ze dan teruggaan naar de gebeurtenis en dat dat heel moeilijk is." Ze vertelt over haar eigen moeder: "Als ik haar iets vraag, dan krijg ik een heel kort of geen antwoord. Dat vind ik jammer, want je wil wel antwoorden natuurlijk. Maar aan de andere kant wil je haar ook niet pijn doen of verdrietig zien. En dat is bij de meeste mensen van ons."

Onderwijs verbeteren

Mede daarom vinden zowel Midheta als Dženan dat het onderwijs over Srebrenica verbeterd moet worden. "Als ik voor mezelf spreek en ik kijk naar mijn eigen middelbare schooltijd. Ik mis dan het stukje Srebrenica in de les, dan denk ik: wacht even, heb ik hier iets gemist?" vertelt Dženan.

"We hebben het over een land in Europa waar duizenden mannen en jongens zijn vermoord die bescherming zochten bij de Verenigde Naties, en waar de Nederlandse blauwhelmen ook onderdeel van waren. Ik denk dat we dat we daar wel echt met z'n allen aandacht aan moeten besteden, en dat we bij de scholen moeten beginnen."