Zit er altijd een crimineel achter? En andere vragen over explosies beantwoord

Jullie vragen worden beantwoord door criminoloog Henk Ferwerda en door Jos van der Stap, hij is projectleider 'high impact crime' bij de politie.

1. Waarom krijgt de politie geen grip op deze explosies?

De aanname in deze vraag klopt volgens beide experts niet. Het zou betekenen dat de daders er steeds mee wegkomen, maar dat is niet zo.

"Het is niet zo dat de politie niets doet, want wij houden er veel aan", zegt Van der Stap van de politie. "We kijken wie erachter zit en we zijn volop bezig om de handel in dat zware vuurwerk aan te pakken." Dat gebeurt op twee manieren tegelijk: internationaal en lokaal door kleine handelaren op te sporen.

Criminoloog Ferwerda vult aan dat de daders bovendien sporen achterlaten. Zo wordt tegenwoordig voor een explosie vaak een cobra (zwaar vuurwerk, red.) aan een fles benzine gekoppeld en bij iemand voor de deur wordt gezet. "Met die sporen kan de politie iets." Daar komt bij dat steeds meer mensen een camera bij hun woning hebben. "Er worden nogal wat verdachten aangehouden."

Dat het toch lang duurt, heeft volgens hem te maken met capaciteit en tijd bij de recherche. "Er moet natuurlijk wel onderzoek worden gedaan."

Waarom voelt het voor veel mensen dan alsof het niet meer te stoppen is? Dat komt doordat het fenomeen in korte tijd sterk is gegroeid, leggen beide experts uit. Van der Stap wijst op een soort na-aapeffect. "Een paar mensen beginnen ermee. En dan krijg je daar een soort kopieereffect op, waardoor veel meer mensen het gaan doen."

De drempel om zo'n aanslag te plegen is bovendien veel lager geworden, zegt Ferwerda. "10 jaar geleden zou iemand een schutter inhuren om op een woning te schieten. Tegenwoordig is dat niet meer nodig. Om iemand bang te maken hoef je alleen maar de beschikking te hebben over een paar cobra's."

2. Wie zit er vaak achter deze explosies in woonwijken?

De politie heeft de motieven in kaart gebracht, zegt Van der Stap. "In ongeveer 20 procent van de gevallen zien we dat het echt criminele oorzaken heeft. Iemand heeft bijvoorbeeld iets niet geleverd in de drugshandel."

Maar een nog groter deel gaat volgens hem over iets anders: "In zo'n 35 procent zijn het relationele conflicten." Dat kan ruzie zijn om een ex, maar ook een zakelijk conflict over geld of concurrentie. In een deel van de zaken komt de politie er niet achter, omdat de uitvoerder vaak helemaal niet weet waar het conflict over gaat.

Dat komt omdat het bijna altijd in opdracht is, vult Ferwerda aan. "Het is niet toevallig dat er ergens een explosie is." Iemand wil een ander bang maken, onder druk zetten of bedreigen.

De opdrachtgever zoekt vervolgens een uitvoerder. Dat zijn vaak jonge mannen die wat lager in de criminele wereld staan en het tegen betaling doen. "Dat kunnen familieleden zijn, vrienden of kennissen", zegt de criminoloog. "Maar het zijn vaak wel mensen die in het circuit van de opdrachtgever bekend zijn."

De uitvoerders zijn volgens beide experts vaak kwetsbare jongeren. "Kwetsbare jongeren willen ze het liefst hebben, want die kunnen ze zo onder druk zetten. Het zijn jongens die makkelijk te beïnvloeden zijn en impulsief", zegt Van der Stap. "Heel veel jongeren zijn vatbaar voor snel geld, voor een mooie jas of dure schoenen. En ze beseffen niet wat de gevolgen zijn."

De politie noemt dit 'crime as a service': mensen worden bewust geronseld om het vuile werk te doen. Ferwerda noemt het verschijnsel 'diffuus daderschap'. De jongeren zijn dader, maar soms ook slachtoffer. "Ze worden in een soort fuik getrokken door een opdrachtgever, waar ze niet meer uit kunnen stappen."

3. Zijn dit uitsluitend aanslagen binnen het criminele circuit of is een deel ook gericht op burgers zonder zo'n achtergrond?

Een willekeurige burger wordt vrijwel nooit doelwit, maakt Ferwerda duidelijk. "Iemand gaat niet zomaar bij jou een bom aan je deur hangen. Men doet dit niet voor de lol." Meestal gaat het om afrekeningen tussen mensen die met elkaar in conflict zijn.

Toch kun je er als buurtbewoner wel degelijk last van hebben, want die mensen wonen ook gewoon in een woonwijk. "Als je in een bovenwoning zit en beneden wordt iets opgeblazen, dan is dat natuurlijk gevaarlijk", legt hij uit. Bij de explosie bij een sportschool in Amsterdam-Osdorp mag je volgens hem blij zijn dat er geen doden vielen. Als burger kun je dus indirect slachtoffer worden.

Daarnaast is lang niet elke aanslag crimineel, benadrukken beide experts. Het kan ook een relatieruzie zijn, een boze ex of een burenruzie die uit de hand loopt. En bij bedrijven speelt soms concurrentie mee.

"Bij een sushirestaurant of een kapper kan het ook gewoon zijn dat een concurrent ze wil uitschakelen", weet Van der Stap. Een ruzie tussen dakdekkersbedrijven gaat volgens Ferwerda vaak over territorium: "Het zijn ondernemers die elkaar beconcurreren, maar dan met criminele middelen."

De politie waarschuwt er daarom voor om bewoners niet meteen te wantrouwen. Soms gaat het zelfs om een zogenoemde 'vergisaanslag', waarbij de daders bij het verkeerde adres zijn. "Dat gebeurt zeer regelmatig", zegt Van der Stap. "Dan zijn het gewoon onschuldige burgers."

4. Hoe komen criminelen aan deze explosieven?

Relatief makkelijk, zeggen beide experts. Bij de explosies wordt vaak zwaar illegaal vuurwerk gebruikt, zoals cobra's. Volgens Van der Stap bestaat er in Nederland een stevige vuurwerkcultuur en daarbinnen is een flinke illegale handel ontstaan. "Mensen kopen vaak via internet, bijvoorbeeld via Telegram en dat soort kanalen."

Het vuurwerk komt vaak uit landen als Italië en Albanië. Ook Ferwerda ziet dat het zowel online als in het buitenland te krijgen is. "Als je in Nederland in een bepaald circuit zit, kun je ze ook gewoon kopen", vertelt de criminoloog.

Hoe gevaarlijk het is, wordt volgens de politie vaak onderschat. "We noemen het vuurwerk, maar wij noemen het eigenlijk explosieven", zegt Van der Stap. Eén zware cobra is volgens hem ongeveer te vergelijken met een handgranaat. Daders maken het soms nog krachtiger door meerdere stuks aan elkaar te koppelen of er een fles benzine bij te zetten. "Dan heb je echt een explosie en staat de hele boel meteen in lichterlaaie."

5. Wanneer gaan zware vuurwerkbommen onder de Wet wapens en munitie vallen?

Voor een deel is dat nu al zo, legt Van der Stap uit. Het hangt af van hoe iemand het vuurwerk gebruikt. "In principe geldt: als je zo'n explosief als wapen gebruikt, bijvoorbeeld door het naar de politie te gooien of er een aanslag mee te plegen, dan valt het onder de Wet wapens en munitie."

Daarbovenop kan zo'n daad ook strafbaar zijn als poging tot doodslag. Heb je een cobra alleen in bezit of steek je hem af zonder verder iets te doen, dan valt dat onder de vuurwerkregels en de Wet economische delicten. "Dan krijg je wel een zware boete", legt de politieman uit. Volgens hem kan het bezit van zwaar vuurwerk dus ook met de huidige wetgeving goed worden aangepakt.

Criminoloog Ferwerda voegt toe dat de wet de afgelopen tijd op dit punt is aangepast, waardoor zwaar vuurwerk meer als explosief wordt behandeld. Nederland doet er volgens hem veel aan, onder meer met een aankomend vuurwerkverbod. "Alles wat je straks hebt, is gewoon illegaal."

De Europese aanpak loopt volgens hem trager. Dat is wel belangrijk, want veel zwaar vuurwerk komt dus uit het buitenland. "Wij zijn maar een klein landje. Je gaat de grens over naar België of Duitsland en dan is het een heel ander verhaal als het gaat om de verkrijgbaarheid."