Waarom kopen én verkopen we met Koningsdag massaal elkaars spullen? Hoe de vrijmarkt een traditie werd

Het is hét moment waarop we onze overvolle kasten legen, elkaars garages vullen en Nederland verandert in één groot kleedjesfestijn: Koningsdag. Op een dag als vandaag is de vrijmarkt niet meer weg te denken van de straten. Maar waar komt deze traditie eigenlijk vandaan?

Defilé in Soestdijk

De overgang van de regeerperiode van Juliana naar Beatrix als staatshoofd op 30 april 1980 speelt een belangrijke rol in het ontstaan van de vrijmarkt, begint historicus Te Velde. "Bij Juliana draaide Koninginnedag vooral om het defilé op Paleis Soestdijk, waar iedereen op afkwam."

Het defilé was een grote optocht van mensen uit het hele land die langs het bordes van het paleis trokken om de koningin, bloemen en presentjes te geven. Maar het aantreden van koningin Beatrix veranderde dit dus. "Zij draaide het concept van haar moeder eigenlijk om. Het moest volgens haar niet meer gaan om de bevolking die naar de Oranjes toekwam, maar juist andersom."

Amsterdamse traditie

"Doordat het centrale element onder Beatrix eruit ging, ontstond er iets anders, namelijk de vrijmarkt", legt de historicus uit. Maar het concept was niet nieuw. "Aan het begin van de jaren 70 had het Amsterdamse bestuur namelijk als iets bedacht om met Koninginnedag de bevolking de ruimte te geven om spullen te verhandelen zonder een vergunning."

Maar dat bleef volgens de historicus lang op de achtergrond. Het was geen traditie in de andere steden, totdat dit door het aantreden van Beatrix meer ruimte kreeg. "Door Beatrix kwam dat lokale aspect meer naar voren. Daardoor ontwikkelde de vrijmarkt zich dus vooral in de jaren 80", vertelt de historicus.

'Kroningsoproer'

Toch werd de vrijmarkt pas eind jaren '80 écht populair. "Dat was toen de koningin in 1988 de vrijmarkt in Amsterdam bezocht", vertelt Te Velde. Tijdens haar inhuldiging, 8 jaar eerder, waren er hevige rellen, de 'kroningsrellen'. Onder de slogan 'Geen woning, geen kroning' protesteerden krakers en jongeren tegen de woningnood.

"Dat was niet gericht tegen Beatrix zelf, maar de krakers grepen de gelegenheid aan om te protesteren. Dat heeft Beatrix zeker getekend, omdat dit gebeurde aan het begin van haar koningschap", weet Te Velde. "Zij stelde zich daarna bovendien als koningin vrij formeel en afstandelijk op en het bezoek aan de vrijmarkt was ook een compensatie voor haar wat stijve imago."

Rellen 'van links'

Door die rellen in 1980 ontstond er aandacht voor mogelijk protest of verzet tegen de monarchie. "Dat kwam toen heel nadrukkelijk van de linkerkant van het politieke spectrum", vertelt de historicus.

"Als je nu terugkijkt op de rellen, dan denk ik dat Beatrix gedurende haar periode als koningin ook eerder haar best heeft gedaan om aan de linkerkant sympathie te verwerven. Het leek namelijk alsof ze de rechterkant toch wel zo'n beetje in de 'pocket' had."

Vrijmarkt in zonnetje

"Bij het sympathie verweven, hoorde dus ook wel een zekere openheid, zoals haar bezoek aan de vrijmarkt in Amsterdam", gaat hij verder. "Dat was niet speciaal politiek gekleurd, maar daar zat wel iets lichts ongeorganiseerde en anarchistisch in, wat wel paste bij Amsterdam, die al tijden wat aarzelingen bij de Oranjes had."

"Dus toen er in 1988 op de vrijmarkt opeens iemand uit het publiek naar voren stapte om een zoen te vragen aan de koningin, was dat hét iconisch moment waarbij Beatrix - die dus toen als een afstandelijke koningin te boek stond - daarmee ook een beetje zelf de toenadering zocht en dat toeliet. Daarmee zette ze de vrijmarkt nog eens extra in het zonnetje", legt hij verder uit.

Landelijke traditie

Vanaf dat moment verspreidde de vrijmarkt zich geleidelijk over het hele land, weet de historicus. "Gemeenten en besturen lieten dat toe, maar dit paste natuurlijk ook binnen de traditie van Koninginnedag waar eigenlijk al heel lang de lokale initiatieven een rol spelen."

"De vrijmarkt is eigenlijk nooit georganiseerd geweest behalve dan dat gemeenten daar misschien een bepaalde kaders voor stelden, maar het is altijd een individueel initiatief geweest."

Ongedwongen karakter

"En in ons land is er ruimte om de vrijmarkten op deze manier te organiseren", gaat de historicus verder. "Er zijn natuurlijk landen waar dat ingewikkelder is. Hetzij dat de overheid alles zelf precies wil reguleren of dat daar de formele kaders nog veel strakker zijn. Maar in Nederland is er duidelijk de behoefte om het Koningsfeest niet te veel te reguleren, want dan komen er geen mensen meer opdagen."

"Het ongedwongen karakter zorgt ervoor dat veel mensen de vrijmarkt leuk vinden. Natuurlijk om de gezelligheid, maar ook omdat je het ook nog eens in je eigen woonplaats kan vieren", vertelt Te Velde tot slot.

In 'Weet Wat Je Vindt' gaan een voor- en tegenstander met elkaar in discussie over de monarchie