Verdient de overheid nu extra geld door hogere brandstofprijzen? Jullie vragen over accijns beantwoord

We beantwoorden de vragen met hulp van hoogleraar energie-economie aan de Rijksuniversiteit Groningen Machiel Mulder, en door hoogleraar economie aan de Vrije Universiteit Amsterdam Bas Jacobs.

1. Wat is het verschil tussen accijns en btw?

Btw en accijns zijn allebei belastingen, maar ze werken anders. Btw betaal je over bijna alles wat je koopt: een brood, een paar schoenen of een knipbeurt. In Nederland is dat standaard 21 procent van de prijs. Voor sommige producten, zoals voedsel en medicijnen, geldt een lager tarief van 9 procent.

Accijns werkt anders. Dat is een vast bedrag per liter, per fles of per pakje en bestaat alleen op een beperkt aantal producten: benzine, diesel, alcohol en tabak. De overheid gebruikt accijns bewust om mensen minder van die producten te laten gebruiken, omdat ze schadelijk zijn voor de gezondheid of het milieu.

En omdat het een vast bedrag is, kan de overheid er volgens hoogleraar Bas Jacobs ook makkelijk aan sleutelen. "De overheid kan het accijnsbedrag snel aanpassen. Bedrijven moeten dat dan inhouden en overmaken naar de overheid."

2. Gaan mensen niet de grens over als de accijnzen hier omhooggaan? En loopt de overheid dan geen geld mis?

Er zijn mensen die de grens overgaan door de hogere accijnzen en daardoor loopt de overheid ook geld mis, zeggen beide experts. Zo geeft hoogleraar Machiel Mulder een voorbeeld over het verschil aan de pomp. "Als je aan de grens woont of er niet te ver vandaan, wordt het aantrekkelijker om over de grens te tanken. In Duitsland en België is brandstof echt goedkoper. En dat verschil wordt alleen maar groter, want Duitsland heeft de accijns met 15 cent verlaagd. Dat is behoorlijk. Dus de Nederlandse overheid loopt ook inkomsten mis."

Maar niet iedereen zet die stap, zegt Jacobs. "Niet iedereen gaat naar het buitenland. Voor mensen in de grensstreek is dat een optie, maar voor mensen die ver van de grens wonen niet." Wel waarschuwt hij voor economische gedragseffecten naarmate de belasting stijgt. Hoe groter het tariefverschil met de buurlanden wordt, hoe sterker mensen zullen reageren en toch de grens zullen opzoeken.

Mulder wijst er ook op dat mensen voor brandstof eerder de grens overgaan dan voor bijvoorbeeld alcohol. "Tenzij je heel veel alcohol drinkt, ga je niet speciaal naar Duitsland om daar alcohol te kopen. Dat is echt een verschil met benzine, want als automobilist heb je er gewoon veel van nodig."

3. Hoeveel geld verdient de overheid aan de hoge brandstofprijzen?

De brandstofprijs bestaat uit vier delen: de olieprijs zelf, een deel voor de marge van het tankstation, een vast accijns per liter en 21 procent btw. De accijns staat op dit moment vast op 84 cent voor benzine en 55 cent voor diesel. Die verandert niet als de olieprijs stijgt. De btw doet dat wél, want dat is een percentage. Wordt brandstof 50 cent duurder, dan stijgt ook het btw-bedrag dat jij betaalt en dat de overheid ontvangt.

Het is dus begrijpelijk dat veel mensen denken dat de overheid flink aan het spekken is als de brandstofprijzen hoog zijn. Maar het is niet zo simpel volgens beide experts. Jacobs: "De opbrengsten die nemen toe, maar minder toe dan je automatisch zou verwachten."

Want mensen passen volgens hoogleraar Mulder hun rijgedrag aan. "Doordat benzine duurder is geworden, gaan mensen zuiniger rijden en minder brandstof kopen, wat weer zorgt voor minder btw-inkomsten."

Daar komt bij dat mensen meer geld kwijt zijn aan hun energierekening, waardoor ze minder overhouden voor andere aankopen. "Uitgaven verschuiven, waardoor je ook minder btw betaalt op andere producten", legt Mulder uit. En ook het groter wordende prijsverschil met het buitenland speelt dus mee: mensen gaan over de grens tanken, waardoor de Nederlandse btw-inkomsten verder dalen.

Jacobs voegt toe: "De hoogte van de belastingopbrengst hangt af van hoe sterk mensen reageren. Ze kunnen een elektrische auto kopen, over de grens tanken of het openbaar vervoer nemen. Zo krimpt de hoeveelheid benzine waarover belasting wordt geheven."

4. Kan de overheid toch niet de accijnzen verlagen om tanken goedkoper te maken?

Het kan, maar het is niet zo simpel als het klinkt. Jacobs legt uit waarom een accijnsverlaging zelfs het tegenovergestelde effect kan hebben. "Het is niet zo dat als we mensen compenseren voor hogere prijzen er ineens meer benzine en diesel is. De benzineprijs is hoog omdat er minder aanbod is. Als je mensen gaat compenseren voor die prijsstijging, jaag je de vraag weer op, waardoor de prijzen nog verder omhoog kunnen gaan."

Volgens Mulder zou een accijnsverlaging van 15 cent de overheid ongeveer 1,5 miljard euro kosten. En de vraag is wie er het meest van profiteert. "Het komt dan ook terecht bij mensen die het niet nodig hebben."

Ook Jacobs geeft aan dat voornamelijk de rijken profiteren van de accijnsverlaging op brandstofprijzen. "Als je de accijns op benzine verlaagt, gaat 60 procent van het geld naar de 30 procent rijkste mensen. Slechts 11 procent gaat naar de 30 procent armste mensen." De reden: "Mensen met hogere inkomens hebben meer en grotere auto's die meer verbruiken dan mensen met een laag inkomen."

Daarnaast voegt Mulder toe dat de rekening altijd ergens betaald moet worden. "De overheid heeft geen gratis geld. Als je accijns verlaagt moet je ergens bezuinigen en leg je de rekening neer bij mensen die niet of minder autorijden. Die betalen dan mee aan de rekening van mensen die wél veel rijden. Dat kun je ook niet eerlijk noemen."

De oplossing zit hem dan ook niet in het verlagen van de accijns, vinden beide experts. Mulder: "Je kijkt naar de financiële situatie van mensen en ondersteunt huishoudens met een laag inkomen doelgericht. Dat doen we al via de inkomstenbelasting, de bijstand en het energienoodfonds wat nu weer in het leven is geroepen."

5. Waarom is de accijns in Nederland het hoogste van heel Europa? Is het een optie om overal in Europa dezelfde prijzen af te spreken?

Dat accijnzen het hoogst in Europa zijn, is volgens Mulder een bewuste keuze. "We hebben als land besloten om meer belasting te heffen op energie en minder op arbeid. Die keuze is in de loop der jaren zo gegroeid en heeft ook voordelen opgeleverd: lagere inkomstenbelasting en goede publieke voorzieningen zoals wegen en gezondheidszorg."

Over overal dezelfde prijzen afspreken in Europa zegt Mulder dat elk land vrij is om zijn eigen belastingsysteem te ontwerpen. Als je dat op Europees niveau regelt, hebben burgers als kiezers minder invloed. Dat is een nadeel.

Toch ziet hij ook voordelen van meer samenwerking. "Het zou beter zijn als landen hun maatregelen op elkaar afstemmen. Nu verlaagt Duitsland de accijns met 15 cent en Nederland niet. Dan loop je achter elkaar aan en moet je op elkaar reageren. Dat is niet handig."

Jacobs ziet ook de voordelen van het gelijktrekken van accijnzen. "Gelijke prijzen zorgen er in ieder geval voor dat mensen niet meer over de grens gaan tanken, wat in beginsel een wenselijke situatie is voor alle landen", zegt hij.

"Landen hebben namelijk last van grenseffecten, of profiteren er juist van. Je wilt eigenlijk dat die prijsverschillen niet al te ver uit de pas lopen om die grenseffecten te beperken, want die zijn economisch schadelijk."

6. Waarom betalen mensen met een laag inkomen evenveel accijns als rijke mensen? Is dat niet oneerlijk?

Accijns is voor iedereen hetzelfde, ongeacht inkomen. Mulder legt uit waarom dat praktisch ook bijna niet anders kan. "Dan moet je aan de pomp vragen wat iemands inkomen is. Dat is gewoon niet te doen."

Jacobs zegt hetzelfde: "We zien niet hoeveel mensen van iets kopen. We kunnen niet zien wie er aan de kassa staat en wat zijn inkomen is." Daarom pleiten beide experts, zoals eerder genoemd, liever voor gerichte financiële steun voor de laagste inkomens via andere wegen.