Prinsjesdag: waarom heet dat eigenlijk zo en waar moeten we op letten? Jullie vragen beantwoord

Prinsjesdag is een van de belangrijkste en meest traditionele dagen in de Nederlandse politiek. Elke derde dinsdag van september opent de koning officieel het nieuwe werkjaar van de Eerste en Tweede Kamer door de troonrede voor te lezen. Jullie vragen worden beantwoord door politiek verslaggever Remko Theulings.

1. Waarom noemen we het eigenlijk Prinsjesdag?

De derde dinsdag van september voelt als een eeuwenoude traditie, maar Prinsjesdag en de rijtoer bestaan in deze vorm nog niet eens zo lang. Prinsjesdag dankt zijn naam aan de populaire prins Willem V. Toen hij in de 18de eeuw aan de macht kwam, ging het volk op zijn verjaardag - 8 maart - massaal de straat op om feest te vieren. Maar die feestdag bleef niet lang bestaan.

Toen er in 1848 een nieuwe grondwet kwam moest de koning ieder jaar de plannen van de regering bekend maken. Voor die jaarlijkse toespraak werd een naam gezocht en zo werd de naam 'Prinsjesdag' weer in gebruik genomen.

In eerste instantie werden de plannen op maandag gepresenteerd. Ministers moesten daarvoor op de zondag richting Den Haag reizen. Maar veel politici wilde op de zondag rust houden, waardoor de dag in 1930 officieel is verplaatst naar de derde dinsdag van september. "Dat geldt overigens ook voor de vergaderingen van de Tweede Kamer. Die beginnen iedere week weer op dinsdag", voegt Theulings toe.

2. Wie lekt de plannen uit en waarom gebeurt dat?

In de ideale wereld worden de plannen pas gepresenteerd op Prinsjesdag zelf, maar in de realiteit gaat het er anders aan toe. "De coalitiepartners hadden 2 weken geleden een akkoord bereikt en op de dag zelf kon je al allerlei dingen lezen. De volgende dag lag bijna alles op straat", legt Theulings uit.

Het lekken van de plannen lijkt inmiddels net zo'n vaste Prinsjesdagtraditie als de hoedjesparade. Toch is er een wezenlijk verschil: lekken uit de ministerraad is simpelweg strafbaar.

Vanuit de samenleving is er al langer een vermoeden dat Kamerleden hier zo nu en dan zelf achter zitten. Maar wie doet dat dan? Volgens Theulings wordt er veelal gelekt door partijen die denken dat ze er belang bij hebben. "Dat gebeurt omdat ze toch even willen kijken wat de reacties zijn. En dan gaat het niet alleen om de reacties van het publiek, maar in dit geval ook om de reacties van de oppositiepartijen."

3. Hoe serieus moeten we de plannen nemen die nu al bekend zijn?

Hoewel de definitieve invulling van de Rijksbegroting nog even uitblijft tot de aanbieding van het koffertje, zijn er een aantal dingen die vast lijken te staan.

"Neem bijvoorbeeld de verhoging van de AOW-leeftijd. Daar kwam dit kabinet mee en daar kwam direct heel veel kritiek op. De minister is daar vervolgens vanaf gestapt, maar zwart op wit stond het toen nog niet. Nu is bij de begrotingsonderhandelingen definitief besloten dat het niet doorgaat. De AOW-leeftijd gaat dus niet extra omhoog", vertelt de politiek verslaggever.

Bij andere maatregelen - zoals het halveren van de duur van de Werkloosheidswet (WW) - ligt dat volgens Theulings anders. "Dat is naar achter geschoven, maar uitstel betekent nog geen afstel", waarschuwt hij. "Dus wie weet wat daar in de toekomst nog mee gebeurt. Door een aantal maatregelen kan wel inmiddels een streep, maar voor de rest is het nog behoorlijk onduidelijk wat er precies gaat gebeuren."

4. Wat weten we al wél over de plannen en wat nog niet?

2 weken geleden stond er in de uitgelekte plannen een tabel over de bezuinigingen in de sociale zekerheid. "Als je die bedragen bij elkaar optelde, ontbrak er een bedrag van maar liefst 1,8 miljard euro. Wat nu allemaal gelekt is, is dus nog steeds niet het complete beeld", benadrukt Theulings.

"80 à 90 procent is misschien bekend, maar 'the devil is in the details'. Vandaag horen we hoe het complete plaatje écht in elkaar steekt. Als je het vanuit het perspectief van het kabinet bekijkt, willen ze eigenlijk beide vleugels tevreden stellen", legt hij verder uit.

"Voor links hebben ze bijvoorbeeld gezegd: die hogere AOW-leeftijd gaat niet door en het halveren van de WW-duur wordt uitgesteld. En voor rechts is er de tegemoetkoming voor de benzineaccijns die gehandhaafd blijft. Ook zijn er andere maatregelen, zoals een verhoging van de inkomstenbelasting voor hogere inkomens."

"Ze hopen dat ze - als minderheidskabinet - daarmee voldoende draagvlak hebben om hun plannen uiteindelijk toch goedgekeurd te krijgen", zegt Theulings.

5. Wat betekenen de plannen voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt en voor AOW'ers?

Het lijkt alsof het minderheidskabinet met hun telraam heeft voorkomen dat bepaalde groepen er fors op achteruitgaan. Toch gaat er ook niemand echt op vooruit, ziet Theulings. "Ze hebben heel erg geprobeerd om het te middelen en iedereen maar een beetje in de boot te houden. Ook qua koopkracht lijken er geen spectaculaire ontwikkelingen te zijn."

"Ook voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt lijkt de koopkracht hetzelfde te blijven, blijkt uit cijfers die vorige week zijn gelekt. Maar na vandaag weten we dat zeker", zegt de politiek verslaggever.

6. Waar moeten we vooral op gaan letten?

"Vandaag is vooral een dag van de details", zegt Theulings. "We moeten natuurlijk kijken naar die 1,8 miljard euro waarvan we nu nog niet weten waar die terechtkomt. In voorgaande jaren had je een meerderheidskabinet en wist je: dit zijn de plannen en het gros daarvan wordt goedgekeurd. Nu heb je een minderheidskabinet dat er de afgelopen maanden geen serieus werk van heeft gemaakt om draagvlak bij de oppositie te creëren", legt hij uit.

"Wat op Prinsjesdag wordt gepresenteerd, is daarom eigenlijk het begin van de onderhandelingen. Je kunt het zien als een soort openingsbod. Daarna zal er nog veel aan worden gesleuteld voordat duidelijk is hoe die begroting er uiteindelijk echt uit gaat zien."

"Het is voor het kabinet heel spannend hoe de oppositie zal reageren." Nu Nederland voor het eerst een minderheidskabinet heeft, is de coalitie namelijk afhankelijker. Theulings: "Het commentaar van de oppositie weegt dit keer dubbel, omdat het kabinet afhankelijk is van die partijen om de plannen door de Kamer te krijgen."

Het blijft wel de vraag of deze constructie gaat slagen. "Al zit er momenteel aan weerszijden niemand te wachten op een kabinetscrisis", voegt Theulings eraan toe. "Richting de Provinciale Statenverkiezingen kan de spanning toenemen en krijgen we een nieuwe Eerste Kamer, waarin mogelijk hele andere verhoudingen ontstaan", zegt hij tot slot.