Moet de NAVO in actie komen bij raketten van Iran op Turkije? Jullie vragen over Artikel 5 beantwoord
Een aanval op één is een aanval op allen: dat is de kern van Artikel 5 van het NAVO-verdrag. Nu Iraanse raketten ook Turkije raken en de Russische dreiging aanhoudt, lijkt verdere escalatie dichterbij. We beantwoorden jullie vragen over Artikel 5.
De NAVO werd in 1949 opgericht door westerse landen om elkaar te beschermen tegen militaire dreiging, toen vooral vanuit de Sovjet-Unie. Inmiddels bestaat het bondgenootschap uit 32 landen. Door recente spanningen vragen veel van jullie je af wanneer Artikel 5 precies in werking treedt. Wij legden jullie vragen voor aan hoogleraar internationale betrekkingen Rob de Wijk en hoogleraar oorlogsstudies Frans Osinga, beiden verbonden aan de Universiteit Leiden.
1. Wanneer wordt Artikel 5 eigenlijk ingezet?
Artikel 5 is het fundament van de NAVO, maar het treedt niet automatisch in werking zodra er ergens een conflict uitbreekt. Volgens Osinga is het vooral een zwaar politiek middel. "Er wordt vaak te snel gedacht dat elk incident een Artikel 5-situatie is. Het is echter een enorm politiek signaal waar niet zomaar naar wordt gegrepen", legt hij uit. Alle bondgenoten moeten namelijk unaniem besluiten dat een situatie ernstig genoeg is voor een gezamenlijke reactie.
Er wordt vaak te snel gedacht dat elk incident een Artikel 5-situatie is.hoogleraar oorlogsstudies Frans Osinga over Artikel 5
De Wijk, hoogleraar internationale betrekkingen, benadrukt dat vooral de grootte van een aanval bepaalt of bondgenoten reageren met Artikel 5. De huidige incidenten in Turkije vallen daar volgens hem niet onder. "Artikel 5 zal niet worden gebruikt voor een paar raketten vanuit Iran op Turkije; daarvoor is de dreiging simpelweg te klein. Het gaat dan niet om één, twee of drie raketten, maar om een echt enorm offensief."
2. Betekent Artikel 5 dat alle NAVO-landen automatisch militair moeten ingrijpen?
Als Artikel 5 wordt ingeroepen, betekent dat niet dat alle NAVO-landen meteen soldaten of gevechtsvliegtuigen sturen. Het verdrag verplicht landen vooral om een bondgenoot te helpen, maar laat ruimte voor hoe dat gebeurt.
Osinga legt uit dat die flexibiliteit bewust in het verdrag is opgenomen. "Het artikel spreekt over 'gepaste maatregelen'. Dat kan militaire inzet zijn, maar ook logistieke steun, inlichtingen delen, luchtverdediging of andere vormen van ondersteuning." Volgens de hoogleraar oorlogsstudies zorgt dit ervoor dat landen een bijdrage kunnen leveren op een manier die past bij hun eigen militaire mogelijkheden en politieke situatie.
In de hele geschiedenis van de NAVO is Artikel 5 maar één keer ingeschakeld: na de aanslagen van 11 september 2001 in de Verenigde Staten. "Dat werd destijds gezien als een directe aanval op de waarden en veiligheid van het hele bondgenootschap", zegt hoogleraar Osinga.
Hoewel het nu in Turkije (nog) niet zover is, heeft het noemen van het artikel volgens de twee hoogleraren wel degelijk nut. Osinga: "Alleen al het bespreken ervan is een krachtige waarschuwing naar een agressor: bij een volgende stap kan de hele NAVO tegenover je staan."
3. Hoe beslissen NAVO-landen of Artikel 5 wordt geactiveerd?
Voordat Artikel 5 wordt overwogen, komt meestal eerst Artikel 4 van het NAVO-verdrag in beeld. Dat artikel verplicht lidstaten om met elkaar te overleggen wanneer een land zich bedreigd voelt. Volgens hoogleraar De Wijk is dat overleg een belangrijk onderdeel van het proces. "Artikel 4 is in feite de consultatieplicht. Lidstaten bespreken dan samen wat er precies gebeurt, hoe ernstig de situatie is en wat de mogelijke reactie moet zijn."
Pas wanneer de bondgenoten gezamenlijk concluderen dat er sprake is van een aanval die één of meer lidstaten raakt, kan Artikel 5 worden geactiveerd. "Daarvoor is politieke overeenstemming nodig tussen alle NAVO-landen", zegt De Wijk. "Als die overeenstemming er niet is, dan wordt het artikel simpelweg niet ingeroepen."
4. Wat gebeurt er als één NAVO-land tegen Artikel 5 is?
Omdat alle NAVO-landen het eens moeten zijn, kan één land de beslissing blokkeren. In dat geval wordt Artikel 5 niet geactiveerd, maar dat betekent niet dat samenwerking onmogelijk wordt.
Volgens De Wijk kunnen landen in zo'n situatie alsnog gezamenlijk optreden op basis van internationale regels voor collectieve zelfverdediging. "Als er geen unanimiteit is, kunnen landen terugvallen op artikel 51 van het VN-Handvest. Dat maakt het mogelijk dat landen samen optreden wanneer een bondgenoot wordt bedreigd, ook buiten de officiële NAVO-structuur."
5. Moet de NAVO ook helpen als een lidstaat zelf een conflict heeft uitgelokt?
De NAVO-afspraak is bedoeld voor verdediging, niet voor het ondersteunen van aanvallende acties van een lidstaat. Daarom speelt ook de vraag wie verantwoordelijk is voor het ontstaan van een conflict.
Hoogleraar De Wijk zegt dat bondgenoten in zo'n situatie kritisch kijken naar de aanleiding. "Als een land zelf de bron van agressie is geweest of een conflict bewust heeft uitgelokt, dan zullen veel NAVO-landen zeggen: dit is geen klassieke Artikel-5-situatie. Dan is er weinig politieke bereidheid om dat land militair te steunen."
6. Hoe groot moet een aanval zijn voordat Artikel 5 serieus wordt overwogen?
Het NAVO-verdrag beschrijft niet precies hoe groot een aanval moet zijn. Dat is volgens de deskundigen een bewuste keuze. "De NAVO laat dat bewust open", zegt hoogleraar oorlogsstudies Osinga. "Het gaat uiteindelijk om een politieke inschatting van de ernst van de aanval en de impact op de veiligheid van het bondgenootschap."
In de praktijk wordt vaak gedacht aan grote militaire aanvallen waarbij de zelfstandigheid van een land zwaar wordt geschonden. Volgens Osinga kan dat een grootschalig grondoffensief zijn, maar ook een massale raketaanval of zelfs een cyberaanval met grote maatschappelijke schade.
7. Wie beslist in Nederland of we meedoen aan Artikel 5?
Als Artikel 5 wordt ingeroepen, moet ieder land zelf bepalen hoe het daaraan bijdraagt. In Nederland ligt die beslissing bij de regering.
"Het kabinet neemt dat besluit namens de Nederlandse staat", zegt hoogleraar De Wijk. Wel kan de Tweede Kamer later het kabinet controleren en ter verantwoording roepen over de beslissing.