Mag je een agent filmen tijdens een aanhouding? Dit zijn de regels en de risico's

Korte camerabeelden missen vaak de context van wat zich vooraf heeft afgespeeld, wat de situatie op straat én online kan escaleren. Dit zagen we afgelopen weken terug in Utrecht. Daar werden kort na elkaar twee gebeurtenissen gefilmd waarbij de politie geweld gebruikte tegen burgers.

Filmen op openbare weg

"De politie merkt dat omstanders steeds vaker naar hun mobiele telefoon grijpen om bijvoorbeeld slachtoffers van ongevallen vast te leggen. Dat kan ingrijpende gevolgen hebben voor nabestaanden of betrokkenen", begint politiewoordvoerder Suzanne van de Graaf.

"Het filmen door omstanders mag in principe, zolang het op de openbare weg is, politiewerk niet belemmert en niet voor onveilige situaties zorgt", gaat ze verder. "Omstanders die aanhoudingen willen filmen mogen dat doen. Maar, dat neemt niet weg dat de impact van de beelden alsnog groot kan zijn, omdat de context van de situatie vaak ontbreekt."

Beelden binnen eigen kring

Het wordt ingewikkeld als je die beelden vervolgens gaat verspreiden, ziet Gerard Ritsema van Eck. Hij is universitair docent IT-recht over privacy en gegevensbescherming aan de Rijksuniversiteit Groningen. "Besluit je de beelden buiten je eigen huishoudelijke kring te verspreiden, dan kun je daarmee de AVG (Algemene Verordening Gegevensbescherming, red.) overtreden."

Met 'de huishoudelijke kring' wordt in juridische termen bedoeld dat je beelden alleen voor eigen gebruik bewaart en ze hooguit binnen je gezin of een huishouden deelt, in plaats van ze op social media te publiceren.

Bijdrage aan publiek debat

Op het moment dat je de beelden publiekelijk naar buiten brengt, is het volgens Ritsema van Eck belangrijk om kritisch naar je motieven te kijken. "Stel je hebt een politieagent gefilmd waarbij er mogelijk sprake is van buitensporig geweld, dan kan het verspreiden van die beelden een toevoeging zijn aan het publieke debat."

"De politie heeft een belangrijke taak in de samenleving en in de rechtsorde", gaat hij verder. "Een agent mag meer dan de gewone burger, maar is tegelijkertijd aan strengere regels gebonden. Juist omdat ze binnen bepaalde kaders geweld mogen gebruiken", legt Ritsema van Eck uit.

Inbreuk op privacy

Daar staat tegenover dat niet elke opname nieuwswaarde heeft. "Wanneer je agenten filmt die simpelweg over straat lopen zonder dat er een incident plaatsvindt, is de inbreuk op hun privacy groter dan het algemeen belang", zegt Ritsema van Eck.

Bovendien gelden er strenge regels voor wat je bij de beelden mag zetten. "Het plaatsen van de beelden online, gepaard met een oproep of vraag naar persoonsgegevens van de agent, mag niet. Dat valt onder doxing en is sinds 2024 strafbaar", voegt Van de Graaf toe.

Journalistieke afwegingen

Volgens Ritsema van Eck is het daarom belangrijk om na te denken over de vorm waarin je beelden deelt. "Had je misschien ook een foto of filmpje kunnen gebruiken waarop de agent alleen op de rug te zien is? Dat zijn allemaal afwegingen die meespelen bij de vraag of een publicatie rechtmatig is", vertelt hij.

Hij adviseert omstanders daarom om terughoudend te zijn met het delen van beelden op social media. "Als je als omstander beeldmateriaal hebt, kan het verstandiger zijn om daarmee naar een journalist te stappen. Journalisten zijn gewend om dit soort afwegingen te maken vóór publicatie. De redactie kan bijvoorbeeld besluiten de gezichten van betrokkenen onherkenbaar te maken."

Bodycams op het uniform

Niet alleen omstanders, maar ook de politie zelf filmt steeds vaker tijdens een dienst. Waar burgers de camera gebruiken om situaties vanuit hun eigen perspectief te filmen, als getuigen, dient de bodycam van een agent ook een ander doel.

"Je verzamelt bewijs, maar het werkt ook de-escalerend. Als mensen weten dat ze gefilmd worden, zijn ze minder geneigd om uit hun slof te schieten. En daarom dragen agenten bodycams of filmen zij met hun smartphone", zegt Ritsema van Eck.

Check op politie

De politie mag in principe niet zomaar in de openbare ruimte filmen. Alles wat de politie doet, daar moeten ze een wettelijke basis voor hebben, vertelt de universitair docent verder. "Daar is een heel juridisch kader met 'checks and balances' voor. Je ziet agenten ook weleens filmen bij een demonstratie, bijvoorbeeld, en dan zijn de regels weer anders dan bij een privépersoon."

In een heleboel andere landen dragen agenten bodycams ter controle van die agenten, zegt Ritsema van Eck. In de Verenigde Staten zijn ze verplicht er een te dragen, zodat er altijd een controle is, mocht er een klacht binnen komen over politiegeweld.

Afschrikkend effect

In Nederland is het dragen van bodycams vrijwillig, zegt Van de Graaf. "Een agent kan ervoor kiezen er één te dragen. Doorgaans wordt de bodycam aangezet op het moment dat er escalatie dreigt."

Er zijn strikte afspraken en regels voor de manier waarop die beelden worden opgeslagen, zegt ze. "Er is bijvoorbeeld geen mogelijkheid om de beelden op welke manier dan ook te bewerken."