Kan het Internationaal Strafhof president Trump arresteren? En andere vragen beantwoord

Jullie vragen worden beantwoord door hoogleraar internationale misdrijven Alette Smeulers van de Rijksuniversiteit Groningen en jurist en Amerika-kenner Kenneth Manusama.

1. Hoe blijft het Strafhof neutraal en wie stelt de rechters aan?

De rechters worden gekozen door de staten die lid zijn van het Strafhof. Die letten daarbij op een goede spreiding over de wereld, legt Smeulers uit. "Je vertegenwoordigt niet je land. Maar ze willen wel zeker weten dat je mensen uit allerlei verschillende culturen en rechtsstelsels hebt."

Onafhankelijkheid staat volgens de hoogleraar voorop. "De expliciete bedoeling is dat het echt onafhankelijke rechters zijn." In Europa is dat gebruikelijk, zegt ze. Voor Amerikanen is dat minder vanzelfsprekend. Daar is de politieke kleur van rechters bekend en is een benoeming veel meer een politieke keuze.

Kritiek op de neutraliteit gaat vooral over de vraag welke zaken voor het Hof komen, zegt Manusama. Daar heeft de aanklager een grote hand in. In de beginjaren stonden vooral Afrikaanse leiders en krijgsheren terecht. "Men noemde het op een gegeven moment zelfs bijna een Afrikaans hof." Volgens de jurist is de realiteit ook dat veel oorlogsmisdaden in Afrika werden en worden gepleegd.

Langzamerhand is het Hof breder gaan kijken, zegt hij. Er zijn nu ook arrestatiebevelen tegen de Israëlische premier Netanyahu en de Russische president Poetin.

2. Waarom verzetten de Verenigde Staten zich zo tegen het Strafhof?

De Verenigde Staten zijn zelf geen lid. Toch kunnen Amerikanen wel voor het Hof komen als ze misdrijven plegen op het grondgebied van een lidstaat. "Dat is natuurlijk al flink tegen het zere been van de Amerikanen", zegt Manusama. Hij wijst op een onderzoek naar mogelijke oorlogsmisdaden door Amerikaanse soldaten in Afghanistan. Daarnaast wil de VS Israël beschermen, zeggen beide experts.

Toch was Amerika volgens Manusama altijd al huiverig voor internationaal recht. Dat verzet is onder de huidige regering wel veel harder geworden. Amerika ziet volgens hem ook het arrestatiebevel tegen Poetin als een sta-in-de-weg voor vrede in Oekraïne. De regering-Trump is bovendien tegen internationale instellingen, zoals de VN en de EU, omdat die de soevereiniteit van landen zouden aantasten. "Het is echt politiek. Het is bijna ideologisch."

Smeulers ziet een regering die naar een wereld wil waarin het recht van de sterkste geldt. "Die willen eigenlijk geen enkele gebondenheid aan het internationaal recht." Dat recht werkt alleen als landen het willen naleven, legt de hoogleraar uit, en het Strafhof is volgens haar een van de weinige manieren om het te handhaven. Haal je dat weg, dan kan Amerika het internationaal recht zonder gevolgen naast zich neerleggen wanneer het uitkomt.

Rechters en de hoofdaanklager van het Hof kregen al Amerikaanse sancties. Dat de Verenigde Staten het Hof zo openlijk aanpakken, vindt Manusama opvallend. "Dat ze het echt actief willen ondermijnen, is natuurlijk wel erg bijzonder."

3. Waarom zijn de Amerikaanse sancties zo zwaar, terwijl veel landen het Hof steunen?

Volgens Smeulers loopt een groot deel van het geldverkeer in de wereld via Amerika. Denk aan Visa, Mastercard en de systemen waarmee banken geld overmaken. Die bedrijven moeten zich aan de sancties houden.

Manusama maakt het concreet: "Als jij werkt bij het Internationaal Strafhof en je hebt een creditcard van Mastercard of Visa, dan heb je al een probleem." Hetzelfde geldt voor bankverkeer en software van bijvoorbeeld Microsoft, zegt hij. Europa heeft daar weinig tot geen alternatieven voor. Hij noemt het daarom een soort financieel imperialisme. "We komen er eigenlijk achter hoe zeer de tentakels van Amerika door de hele wereld gaan."

De rechters met sancties staan op dezelfde lijsten als terroristen. Volgens Smeulers wordt gesuggereerd dat het hele Hof erop komt en dan mag geen enkel Amerikaans bedrijf nog zaken doen met het Strafhof.

Amerika kan daarnaast lidstaten onder druk zetten om afstand te nemen van het Hof, zegt Smeulers. "Het lijkt er erg op dat ze daar ook echt mee bezig zijn." Manusama noemt als voorbeeld het stopzetten van ontwikkelingsgeld, al is dat volgens hem ook wat wild. "Maar als je als wat armer land in Afrika daarmee te maken krijgt, dan kies je eieren voor je geld."

4. Is het Strafhof nog in staat om zijn werk goed te doen onder deze druk?

Het Hof probeert door te werken, maar makkelijk is dat niet, zegt Smeulers. "Het is best lastig als je mensen hebt die geen gebruik kunnen maken van de reguliere e-mail. Die niet eens even een kopje koffie kunnen gaan halen, omdat hun bankpassen allemaal geblokkeerd zijn."

Komt het hele Hof op de sanctielijst, dan wordt het volgens de hoogleraar bijna onmogelijk. "Dan zou het Internationaal Strafhof salarissen al niet meer uit kunnen betalen. Dan zou het niet eens meer kunnen communiceren."

Manusama houdt een slag om de arm. "Ik wil niet zeggen dat het gelijk ophoudt, maar het wordt gewoon echt lastiger voor het Hof om te functioneren." Hoe erg het wordt, hangt volgens hem af van het nieuwe sanctiepakket. "Het is eerlijk gezegd een beetje 'wait and see', denk ik."

5. Wat kan het Strafhof doen tegen de sancties?

Zelf weinig, zeggen beide experts. Het Hof is namelijk afhankelijk van de lidstaten. Smeulers legt de bal bij de politiek: "Eigenlijk moeten Nederland en de EU hen beschermen."

Europa heeft daarvoor het EU-blokkeringsstatuut. Dat verbiedt Europese bedrijven om Amerikaanse sancties na te leven. "Een soort sanctie op de sancties", zegt Smeulers. Ze noemt het effectief, maar ook een paardenmiddel. Een Nederlandse bank met een filiaal in Amerika kan daar dan geen zaken meer doen. Zo kan volgens haar een economische oorlog ontstaan, met steeds meer sancties over en weer.

Manusama verwacht dat Europa weinig tegenwicht kan bieden zolang het geen eigen alternatieven heeft. Dat gaat volgens hem ver, want behalve om betalingsverkeer en software gaat het ook om reizen. Met welke vliegmaatschappij kunnen medewerkers van het Hof nog vliegen? "Je kan pas een hard standpunt innemen als je ook alternatieven kan bieden om dat Strafhof te ondersteunen."

6. Durft Europa Trump aan te spreken?

Dat moet gebeuren, vindt Smeulers. "Ik hoop dat dit echt de rode lijn is die ze niet laten passeren." Er gebeurde volgens haar al te weinig toen de rechters sancties kregen.

Het internationaal recht is bedacht om een derde wereldoorlog te voorkomen, zegt de hoogleraar. Over de aanval op het Strafhof is ze duidelijk. "Dat is een regelrechte aanval tegen de fundamentele normen en waarden van de internationale wereldorde, van onze democratie."

Zonder hof is er volgens haar geen rem meer op wat machtige landen kunnen doen. Ze wijst naar wat Trump in eigen land doet: "Het totaal ontmantelen van de democratie. Het aanvallen van alles en iedereen die niet 100 procent loyaal is, die ook maar een beetje kritisch is." Die wereld komt dan ook naar Europa, zegt ze.

Manusama verwacht voorlopig weinig. Europa steunt het Hof in woorden, maar heeft met de VS ook andere zaken te regelen, zoals Oekraïne. "Ik denk dat het vooralsnog blijft bij publieke uitspraken: wij steunen het Hof en wij vinden het slecht dat Amerika dit doet."

7. Heeft het Strafhof nog betekenis als grootmachten zich niet aan uitspraken houden?

Ja, vinden beide experts. Manusama wijst op afschrikking. Dat het Hof alle oorlogsmisdaden voorkomt, noemt hij een utopie. De gedachte dat je later terecht kunt staan, kan volgens hem wel een rem zijn. "Als het Strafhof wegvalt, dan valt dus ook die afschrikking weg en die rem op de gruweldaden van mensen die in oorlogstijd verkeren."

Smeulers erkent dat het Hof beter zou werken als ook de VS, Rusland en China lid waren, maar 125 landen zijn wel lid. Laat je het Hof vallen, dan geef je de machtige landen volgens haar gelijk.

Dat Poetin of Netanyahu echt strafrechtelijk vervolgd worden, acht de hoogleraar niet waarschijnlijk. Toch ziet ze reden om het Hof te behouden. "Natuurlijk is het glas half leeg, of misschien driekwart leeg. Maar ik wil toch wijzen op dat ene kwart: dat je in ieder geval een onafhankelijk instituut hebt dat zegt: nee, dit kan niet en dit zijn misdrijven."

8. Waarom komt er geen arrestatiebevel tegen Trump? Hij valt het Hof toch aan?

Het Hof aanvallen is geen misdrijf waar het Strafhof over gaat, legt Smeulers uit. Het Hof mag alleen oordelen over vier zware misdrijven, zoals genocide en oorlogsmisdrijven. Die moeten bovendien gepleegd zijn op het grondgebied van een lidstaat. Manusama is daar stellig over: "Het kan niet alleen het feit zijn dat hij het Hof tegenwerkt. Zo werkt het recht niet."

Een aanklacht moet dus gaan over concrete daden. De Amerikaanse aanval op Iran zou volgens Smeulers agressie zijn, maar Iran is geen lid. Venezuela wel: het ontvoeren van president Maduro zou daarom mogelijk onder het Hof kunnen vallen, zegt ze.

Manusama noemt de Amerikaanse aanvallen op vermeende drugsbootjes, ook in de Stille Oceaan. Dan moet er volgens hem eerst veel worden uitgezocht: van welk land waren die boten, wie zijn de slachtoffers en gaat het om een oorlogsmisdaad of een misdaad tegen de menselijkheid?

Dat Trump ooit voor het Strafhof terechtstaat, verwachten beide experts dan ook niet. Manusama is er droog over: "Nou succes, zou ik zeggen." Ook Smeulers acht de kans heel klein.