Hoe voer je een gesprek met andersdenkenden? Elly belt overal aan om de verbinding te zoeken: 'Het is luisteren en niet oordelen'

Een gesprek voeren met een ander klinkt als iets simpels, je doet het continu: je deelt je mening, stelt een vraag, luistert en reageert. Maar ga je het gesprek aan met iemand die een heel andere mening heeft, dan kan het al snel botsen. Zeker als het gaat over moeilijke onderwerpen zoals migratie. Ook mensen in de chat merkten dit en vroegen zich af: hoe kan je het gesprek blijven voeren over polariserende onderwerpen?

'Identiteit staat op het spel'

Dat deze vraag speelt, is volgens universitair docent taal en communicatie aan de VU Lotte van Burgsteden een goed teken. Zij analyseert gesprekken in gevoelige contexten en geeft trainingen vanuit het Centrum voor Interactie en Dialoog. "We communiceren natuurlijk al ons hele leven lang en denken dat we weten hoe gesprekken werken, maar we staan er vaak niet bij stil: hé, hoe communiceer ik eigenlijk?"

Dat gesprekken niet altijd goed verlopen, is volgens haar makkelijk te verklaren. "Als je bepaalde ideeën hebt, en dat hebben veel mensen, dan is het heel moeilijk om goed te kunnen luisteren naar andere ideeën en daar ook voor open te staan." De denkbeelden die we hebben, zijn een onderdeel van onze identiteit. "Dus zeker als je het hebt over gepolariseerde onderwerpen, staat identiteit vaak op het spel."

Kloppen op de deur

Iemand die ondertussen vaak het gesprek aangaat over moeilijke onderwerpen, is docent Elly van den Brand (66) uit Sneek. Zij klopt vanuit organisatie Deep Canvassing Nederland in Groningen, en binnenkort ook Leeuwarden, als vrijwilliger bij mensen op de deur en gaat het gesprek aan. Waarover? Zo'n beetje alles wat verdeeldheid brengt in de maatschappij. "Maar we beginnen altijd met een stelling over migratie."

Het proces is simpel. Elly: "We bellen aan, we zijn altijd met z'n tweeën, en zeggen: 'Ik maak me zorgen over de verdeeldheid in Nederland. Mag ik u een stelling voorleggen?'" Je zou misschien verwachten dat de deur dan met een klap dichtgaat, maar dat valt hartstikke mee, vertelt Elly. "Het verbaast me hoeveel mensen graag hun verhaal willen delen."

Juiste woorden kiezen

"Al moet je wel weten hoe je begint." Ze licht toe: "Eerst gebruikte ik het woord 'polarisatie', daar schrikken mensen van. Oké, dan moet je een ander woord zoeken, dan noemen we het 'verdeeldheid'. Dan gaat langzaam de deur een beetje open." Op het moment dat dat gebeurt, proberen de 'canvassers' één ding te vinden: verbinding. "Daarvoor moet je weg bij de feiten en meningen, en juist zoeken naar ervaringen en gevoelens."

Voor Elly voelt dit als dé manier om iets te doen aan het gevoel van onmacht dat ze de laatste tijd steeds meer voelt. "Ik maak me zorgen over hoe het gaat in Nederland, in de wereld. Er is geen verbinding meer, mensen in buurten hebben geen contact meer, ze hebben het gevoel dat ze er alleen voor staan. En er ontstaan protesten waarbij een azc in de fik wordt gestoken."

Luisteren op andere manier

"Ik word er verdrietig van, het voelt machteloos", vertelt Elly. Ze wil iets doen. "Maar de politiek ingaan, dat is niets voor mij. Demonstreren wel, maar of dat nou echt zoveel hout snijdt? Dit past beter bij me: ik ben nieuwsgierig naar wat de mens beweegt en gesprekken voeren vind ik leuk. Ik heb het gevoel dat dit soort gesprekken misschien een klein beetje eraan bijdragen om nader tot elkaar te komen."

Hoe doe je dat echt goed? Volgens de onderzoeker Van Burgsteden speelt de juiste manier van luisteren een grote rol. Doorgaans doen we dat niet op een manier waardoor we echt iets nieuws leren, maar meer om onze eigen beelden en ideeën te bevestigen. "Downloaden, noemen we dat. Het is eigenlijk om te bevestigen van wat je denkt, vindt of weet. En daardoor is het de makkelijkste manier van luisteren."

Debat versus dialoog

En, gaat de onderzoeker verder, het is ook belangrijk om te weten wat het onderscheid is tussen debat en dialoog. "Onze natuurlijke houding is eigenlijk om het debat aan te gaan met iemand, dus om iemand te overtuigen of ons gelijk te halen", legt zij uit. Het gesprek gaan we dan wel aan, maar vanuit een 'debatmodus'. Vanuit die modus luister je wel naar iemand anders, maar probeer je ondertussen die ander toch te overtuigen van je eigen ideeën.

"Juist om goed te kunnen luisteren en een idee te krijgen waar de ander vandaan komt, heb je dialoog nodig", legt ze uit. "Dat klinkt heel soft, maar dat is het eigenlijk niet, want het vraagt eigenlijk van jou dat je goed luistert naar diegene en ook openstaat voor wat diegene inbrengt. Iets wat misschien indruist tegen wat jij vindt."

Een ander begrijpen

Dat is niet altijd makkelijk, weet Van Burgsteden. "Wat je daarvoor moet leren is: hoe kan je eigenlijk luisteren? En daarbij moet je jezelf ook goed afvragen: sta ik eigenlijk echt open voor hetgeen wat de ander inbrengt?"

Elly beaamt: "Het is echt gewoon luisteren, begrijpen waarom iemand er zo in staat en niet veroordelen. En dan hoef je het er niet mee eens te zijn." Toch weet ook zij dat het niet altijd vanzelf gaat. "Op het begin lukte dat niet altijd, om het op die manier aan te pakken. Na een gesprek zei mijn mede-canvasser: 'Je had wel wat beter door kunnen vragen' en toen merkte ik ook: oh, ik ben nu aan het overtuigen."

Verbindend effect

Doordat Elly langs de deuren gaat, snapt ze zelf ook beter waar de mening van de ander vandaan komt. "Mensen zijn bang. Een mevrouw vertelde dat ze werkt en dat ze per saldo minder inkomen heeft dan een buurvrouw die werkloos is en allerlei toeslagen krijgt en dan statushouders die een huis hebben gekregen", geeft ze als voorbeeld.

"En dat is ook schrijnend. Dan denk ik: ja, dat klopt, dat is niet eerlijk, dat zou niet moeten. En dat zeg ik ook." Want laten weten dat je de andere hebt begrepen, zorgt ook weer voor verbinding. "Je merkt vaak ook aan de mensen dat de deur verder opengaat, dat er een lach komt op het gezicht, dat de houding verandert. Het doet gewoon wat om gehoord te worden."

'Hoe kan dit?'

Toch lukt het ook niet altijd om de ander te begrijpen, geeft Elly toe. "Een vrouw had een relatie met een man uit het een ander land in Europa en vertelde hoe moeilijk het was om voor hem een verblijfsvergunning te krijgen en om werk te krijgen, hoe zwaar dat voor hen is geweest. Toen het gesprek eindigde, vertelde ze dat ze PVV stemde", blikt de vrijwilliger terug.

"Daar snapte ik helemaal niks van. Toen we vroegen waarom vertelde ze dat ze geen moeite had met moskeeën of vrouwen met hoofddoeken, maar dat ze van Zwarte Piet af moesten blijven", vertelt Elly. "Daarom stemde ze daarop. Dan denk ik wel echt: hoe kan dat? Dat iemand die met een migrant is dan kiest voor de PVV."

Niet altijd succesvol

Maar ook de gesprekken waarin het niet lukt om de ander te begrijpen of om tot die verbinding te komen, neemt Elly mee voor een volgende keer. "Soms dan slaap je er een nachtje over of praat je er nog over na en dan komt er een idee: oké, een volgende keer zou ik dit kunnen doen."

Van Burgsteden weet al onderzoeker dat je het ook niet altijd in de hand hebt. "Een dialoog doe je niet alleen, dat doe je met een ander. Als de ander dat blokkeert, dan zal het ook niet lukken. Er is geen magische toverstaf waardoor het meteen een dialoog wordt. Maar als je kan laten blijken dat je oprecht geïnteresseerd bent, dan zien we dat er wel mogelijkheden ontstaan."

'Blijf in gesprek'

"Ik dacht altijd dat verbinding zat in op dezelfde manier denken", geeft Elly toe. "Maar het gaat om veel meer, het gaat om de ander echt zien en horen."

"En dan mag je ook zeggen: 'Zo denk ik er niet over.' En dat is dan niet veroordelend, maar gewoon niet hetzelfde denken. Maar je moet wel met elkaar in gesprek blijven."