Cybercriminelen geven hun bankrekening, waarom is het dan zo moeilijk ze op te sporen? 'Achterhalen kost vaak 2 weken'

Belastingaangifte. Je had het heel lang uitgesteld, maar nu moet je er toch aan geloven: de deadline van 1 mei komt dichterbij en je hebt nog een uur om het regelen. Dus op die ene voorjaarsavond in april sla je je laptop open, en ga je naar de site van de Belastingdienst. Zodra de aangifte achter de rug is, heb je een opgelucht gevoel. Nu word je niet opgezadeld met boetes omdat je te laat bent. Ben je daar tenminste vanaf.

Alarmerend berichtje

Toch krijg je een paar dagen later een alarmerend sms'je van de Belastingdienst. Er is sprake van een betaalachterstand. Is er iets misgegaan?

Misschien is die aangifte toch te laat gedaan? Als je op je horloge kijkt, geven de wijzers aan dat het 20.30 is: te laat om naar de klantenservice te bellen. De inhoud van het bericht klinkt verontrustend. Een deurwaarder die je spullen meeneemt? Om gedoe voor te zijn, besluit je maar te doen wat er wordt gevraagd: via de meegestuurde link maak je 413 euro over. Mocht het een misverstand zijn, dan kan het vast teruggeboekt worden.

Criminele rekening

De ochtend daarna bel je naar de Belastingdienst om te melden dat je de betaling in orde hebt gemaakt. De vrouw aan de andere kant van de lijn klinkt verbaasd. De Belastingdienst stuurt geen sms'jes met betaalverzoeken. Al gauw wordt duidelijk dat het geld is overgemaakt naar een criminele rekening.

Dit is slechts een voorbeeld van de manieren waarop cybercriminelen te werk gaan. Ze kunnen zich voordoen als officiële instanties, zoals de Belastingdienst, banken of overheidsorganisaties. Maar ook als familielid, geliefde of werkgever. Uit onderzoek van EenVandaag blijkt dat mensen daar vaak in trappen: 1 op de 5 is slachtoffer geworden van cybercrime.

Moeilijk op te sporen

Het feit dat deze vorm van oplichting nog zo vaak plaatsvindt, heeft er mede mee te maken dat de criminelen moeilijk op te sporen zijn. Via onze chat kregen wij vaker de vraag: waarom is het zo moeilijk om te achterhalen wie die criminelen zijn? Ze geven hun bankrekening toch?

Dat komt deels omdat criminelen niet hun eigen bankrekening gebruiken, maar die van zogenaamde 'geldezels', vertelt cybercrime-expert Luuk Bekkers. "Geldezels zijn mensen die geld ontvangen van slachtoffers van online fraude, een soort tussenpersonen. Eenmaal op die rekening wordt het geld vaak zo snel mogelijk gepind. Vervolgens hebben criminelen dus dat cashgeld in handen terwijl ze zelf volledig anoniem blijven: geldezels dragen al het risico."

Jongeren bij een schoolplein

Mensen worden op verschillende manieren benaderd om als geldezel te werken, legt Bekkers uit. "Grofweg: fysiek en online. Bij een fysieke benadering kun je denken aan jongeren die aan de rand van een schoolplein worden gerekruteerd, of verslaafden die worden verleid met de belofte van drugs."

"Als zij akkoord gaan met het voorstel, betekent het dat het geld van de slachtoffers naar hun rekening wordt overgemaakt", vertelt hij. "Zij moeten het dan pinnen en mogen soms een klein percentage houden."

Anoniem op Telegram of Snapchat

Maar mensen worden volgens de cybercrime-expert ook geronseld zonder dat zij het doorhebben. "Sterker nog, het kan zijn dat je denkt dat je iemand uit de brand helpt. Bijvoorbeeld als een oude bekende op een overtuigende manier zegt dat hij je pinpas en pincode nodig heeft."

Online worden mensen ook gerekruteerd. "Denk bijvoorbeeld aan anonieme accounts op Telegram of Snapchat. Daar is vaak sprake van een-op-een-communicatie. Het is vrij lastig om daar zicht op te krijgen."

'Nederlandse banken werken samen'

De opkomst van internetbankieren maakt de opsporing ook moeilijker, laat een woordvoerder van de politie weten. "Als die banken geregistreerd staan in andere landen binnen de Europese Unie, kan geld naar het buitenland worden gesluisd. Vanuit deze rekeningen of vanuit de slachtofferrekening wordt het geld vervolgens zo snel mogelijk doorgeboekt naar andere rekeningen of cryptobedrijven."

De kans dat zulke transacties worden gedetecteerd zijn groter bij een Nederlandse bank, legt de woordvoerder uit. "De Nederlandse banken werken goed en snel samen, waardoor gelden vaak vastgehouden kunnen worden door de ontvangende bank of de transactie on hold gezet kan worden door de uitgaande bank. Zo kunnen ze bijvoorbeeld onderzoek doen of de transactie legitiem is of niet."

'Identiteit achterhalen kost 2 weken'

"Als de ontvangende bank een buitenlandse bank is, zit er vaak minder goede detectie op aan de ontvangende kant en duurt het zoeken van contact met deze partij ook langer", legt de woordvoerder uit. "Geld is dan vaak al door geboekt voordat de buitenlandse bank het geld heeft kunnen vastzetten."

De opsporing van deze vormen van criminaliteit vraagt heel veel capaciteit van de politie, gaat de woordvoerder verder. "Het vorderen van gegevens om de identiteit te achterhalen kost binnen Nederland vaak al 2 weken of meer. Laat staan als deze vordering gedaan moet worden bij een partij in het buitenland. Dan komen er rechtshulpverzoeken bij kijken, waarbij je rekening moet houden dat een antwoord maanden op zich kan laten wachten."

Geldezels makkelijk op te sporen

Dus: criminelen zijn lastig op te sporen, maar geldezels niet. Sterker nog, het is zelfs relatief makkelijk om geldezels te traceren, legt Bekkers uit.

Geldezel zijn is ook niet zonder risico. Want je maakt je schuldig aan een strafbaar feit: witwassen. Daar staat een maximumstraf celstraf op van 6 jaar. Daarnaast kunnen er boetes tot 90.000 euro of een taakstraf worden opgelegd.

Gevolgen bij de bank

Banken kunnen ook stappen ondernemen, zegt de cybercrime-expert. "Als jij betrokken bent bij fraude, dan schend je de gebruikersovereenkomst van de bank. Dan kan de bank maatregelen treffen."

Volgens de woordvoerder van de politie komen de geldezels op een intern of extern verwijzingsregister te staan. "Dat kan inhouden dat ze bij geen enkele andere Nederlandse bank meer kunnen bankieren zoals de gewone Nederlander kan. Dit kan betekenen dat je geen verzekeringen kan afsluiten of een lening (zoals een hypotheek, red.) kan krijgen."

'Geldezel krijgt vaak weinig tot geen geld'

Maar hoewel de pakkans dus groot is, is er niet altijd voldoende capaciteit om achter alle geldezels aan te gaan, legt de woordvoerder uit. "Geldezels worden vaak geronseld op straat of op social media. Het is dan vaak lastig om vanuit de geldezel te rechercheren om bij de intellectuele dader te komen. Het verhalen van vermogen moet je bovendien bij de bovenlaag doen. De geldezel krijgt vaak weinig tot geen geld."

In die zin heb je als geldezel meer te vrezen voor maatregelen van de bank, én voor het civiele recht, zegt Bekkers. "Tegenwoordig kun je als slachtoffer geldezels aansprakelijk stellen voor de schade die je hebt geleden. Je kan dan een procedure starten waardoor geldezels alsnog jouw geld terug moeten betalen. Maar, vaak hebben zij dat geld niet meer. In dat geval kunnen deurwaarders beslag leggen op bepaalde bezittingen."