'Weigergemeente' Aalten is het niet eens met die stempel: 'We willen heel graag asielzoekers opvangen'

Het gaat om zogeheten 'weigergemeenten', die geen asielopvang in hun gemeente hebben. Dat deze op één stapel worden gegooid, leidt tot frustratie onder lokale politici in deze gemeenten. Want wat doet zo'n stempel met een gemeente en is die wel terecht? "Het woord wordt te pas en te onpas gebruikt. Terwijl de werkelijkheid veel genuanceerder ligt."

'Woord voelt niet goed'

Uit de rondvraag van EenVandaag komt naar voren dat er uiteenlopende redenen voor het niet-voldoen aan de spreidingswet zijn. Waar een aantal gemeenten simpelweg geen asielzoekers willen opvangen, wijten andere gemeenten het aan een gebrek aan geschikte locaties, juridische procedures of vertraging door wisselende college-samenstellingen. Daarnaast wordt als reden extra opvang van andere groepen zoals Oekraïners benoemd.

Joop Wikkerink is wethouder van de Progressieve Partij PRO in Aalten, een van de 'weigergemeenten', alhoewel hij dat zelf niet als zodanig zou beschrijven. "Dat voelt niet goed en dat is ook niet zo. Dat woord is gemunt en dan gaat iedereen dat gebruiken."

Complexe situatie

Het op één lijst zetten van de gemeenten onder de naam 'weigergemeenten' doet geen recht doet aan de complexiteit van situatie, vindt Wikkerink. "Sterker nog, in het nieuwe coalitieakkoord staat dat wij ons aan de spreidingswet willen houden. Alleen soms gelden omstandigheden die maken dat we niet op tijd aan die verplichtingen kunnen doen."

Dat asielminister Van den Brink de groep gemeenten die tot nu toe te weinig asielopvang regelden publiekelijk onder toezicht stelde, viel bij wethouder Wikkerink 'rauw op het dak'. Het zou een onzorgvuldig besluit zijn. Zo vertelt hij: "Dat er vanuit de minister een soort naming-and-shaming komt van: jij bent een weigergemeente. Zo ga je niet met elkaar om als overheden. Maar het helpt ook niet in de hele discussie." "Ik wil echt niet in een rijtje komen met het stempel dat wij geen asielzoekers willen opvangen, want dat willen we heel graag", zegt Wikkerink.

Locaties zoeken

Wat is dan het pijnpunt in Aalten? De opvanglocatie, zo vertelt Wikkerink. Het college van burgemeesters en wethouders van Aalten bereidde in mei 2025 een procedure voor de asielopvang voor. Er werden vijf inspraakavonden georganiseerd met omwonenden. Hoewel de gesprekken met omwonenden stevig waren, bleven ze volgens Wikkerink ordelijk. Maar, dat zag de gemeenteraad anders. Het college moest terug naar de tekentafel.

"De meerderheid van de gemeenteraad heeft toen geconstateerd dat er geen draagvlak was voor deze locaties. Toen hebben ze extra randvoorwaarden gesteld. Wij zijn dus nu nog aan het zoeken naar locaties die aan deze randvoorwaarden voldoen."

Spreidingswet

En daarmee belandde ook Aalten op de lijst. "Op een gegeven moment constateerde de minister dat er nog niet wordt voldaan aan de spreidingswet, en dat ontkennen wij ook niet: wij hebben nog geen opvang gerealiseerd."

De spreidingswet is bedoeld om de opvang van asielzoekers te verdelen over alle Nederlandse gemeenten. Het gaat om structurele opvang, zodat er minder dure noodopvang nodig is en de druk op het aanmeldcentrum in Ter Apel minder wordt. Het aantal asielzoekers dat moet worden opgevangen verschilt per gemeente en hangt af van het aantal inwoners. Doet een gemeente niets, dan kan asielminister Van den Brink uiteindelijk besluiten om zonder overleg een locatie te kiezen: een aanwijzing.

Eerste in het alfabet?

Naast de 24 'weigergemeenten', zijn er nóg 84 gemeenten in Nederland die de spreidingswet tot nu toe niet uitvoeren. Waarom zij niet óók onder toezicht staan, blijft volgens wethouder Wikkerink gissen.

"Wij hebben een brief geschreven met toelichting over waarom wij hier nog niet aan voldoen en dat ambtelijk toegelicht. Dus of het daarmee te maken heeft, of dat het komt doordat Aalten met 2 a's geschreven wordt. Ik weet niet wat voor criteria de minister heeft aangelegd om de lijst samen te stellen."

Onrechtvaardig

Wat de criteria ook waren, het zorgde ervoor dat ook de gemeente Vlaardingen op de lijst kwam. Ook wethouder Frans Hoogendijk van de lokale partij ONS.Vlaardingen vindt hun plek op de lijst 'onrechtvaardig'.

"Wij wisten niet dat zo'n lijst er zou komen. Wij horen de minster en ambtenaren voortdurend zeggen dat er meer dan 100 gemeenten zijn die helemaal niets doen. Dan vind ik het bijzonder dat Vlaardingen op zo'n lijst komt. Terwijl het voor de minister niet moeilijk is om te kijken: wat doet een gemeente nog meer in de context van de opvang van ontheemden?"

Opvang 800 Oekraïners

Dat gaat om de opvang van 800 Oekraïners in Vlaardingen. De wethouder vindt dat daarmee wordt voldaan aan de opvang. "Omdat Vlaardingen op de grotere schaal wel degelijk zijn verantwoordelijkheid neemt", vertelt hij. "Alleen, wij vinden het nogal simpel overkomen als je maar naar één taakstelling kijkt, terwijl er in veel gemeenten opvang plaatsvindt over verschillende groepen."

Ondanks de wettelijke taak die vanuit de spreidingswet geldt ziet wethouder Hoogendijk ruimte voor een tussenoplossing. "Wij zijn met de regio aan het overleggen over wat er mogelijk is. Wij willen de beloftes die wij hebben gedaan graag nakomen. Ik heb alle hoop dat er in redelijkheid naar ons geluisterd zal worden."

'Geen zorgvuldige communicatie'

Tenslotte gaat het de wethouder in Aalten ook om steun; zo'n stempel doet iets met het lokale draagvlak, zegt hij. "Het gaat ons niet alleen om wettelijke verplichting. We hebben een taak om asielzoekers op te vangen in Nederland. Er zijn hier honderd mensen klaar die hebben gezegd: als hier een azc komt kom ik helpen. Maar dan sta je zo als gemeente op zo'n lijst."

Het ministerie komt maandag met nog meer gemeenten die onder toezicht worden gesteld. De boodschap van Wikkerink aan het ministerie: "Doe eens wat zorgvuldiger in je communicatie en weet wat het effect is van je communicatie. Want dit was natuurlijk gewoon niet zorgvuldig."

Minister: 'Zegt niets over bereidheid'

In een reactie laat minister Bart van den Brink van Asiel en Migratie weten: "In het kader van transparantie is gekozen om maandelijks inzichtelijk te maken welke gemeenten in de fase van het actief toezicht zijn beland. Het actief toezicht zegt niets over de bereidheid van gemeenten om wel of niet opvang te realiseren, maar dat zij niet voldoen aan hun wettelijke taak om opvang te realiseren. Tijdens het gesprek over bestuurlijke situatie wordt ingegaan op de inzet van de gemeente en kan deze worden door gemeente worden toegelicht."

Verder wordt vanuit het ministerie benadrukt dat 'de minister snapt dat de verkiezingen, het aantreden van nieuwe raden en colleges tot een nieuwe politieke realiteit leidt, maar dat ontslaat gemeenten niet van hun wettelijke taak.' Gemeenten krijgen nu een aantal weken om aan te geven hoe ze zo snel mogelijk en binnen welke termijn ze aan de wet te kunnen gaan voldoen en gaan pas van de lijst als ze 'geheel voldoen aan de wettelijk taak.'