Waarom leesvaardigheid van Nederlandse scholieren steeds slechter wordt

Het PISA-onderzoek is een groot internationaal onderzoek waarin de prestaties van 15-jarigen worden gemeten. Sinds de laatste meting in 2022 zakt Nederland op leesvaardigheid in 2025 nog dieper onder het Europees gemiddelde. Deze flinke groep leerlingen loopt daarmee een groot risico om het onderwijs laaggeletterd te verlaten.

Meer tijd nodig

Albertine Gaasbreek-Nanninga is docent Nederlands op het Gomarus College in Groningen. De middelbare schooldocente werkt op haar school hard om de leesvaardigheid te verbeteren, maar is ondanks dat niet verbaasd over het resultaat. "Ik had natuurlijk wel gehoopt, omdat er ook veel goede dingen gebeuren, dat we die stijging in konden zetten. Maar daar is meer tijd voor nodig."

Ze ziet dat leerlingen het moeilijk vinden om te lezen. "Het is tegenwoordig ook gewoon lastig om thuis, met alle afleiding en schermen, de motivatie te vinden om te gaan lezen." Maar dat geldt ook voor volwassenen, zegt Gaasbreek-Nanninga. "Juist daarom willen we ze op school helpen door boeken dichtbij te brengen. We proberen veel met ze over lezen praten en voor elke leerling een boek te vinden dat bij ze past. Dat is wel de basis."

Daling zet door

Maar die basis ontbreekt nog op veel scholen, blijkt vandaag uit het onderzoek. Tussen 2003 en 2015 waren de leesprestaties van Nederlandse jongeren redelijk stabiel, daarna is een flinke daling te zien en vandaag blijkt dat die doorzet. Hoewel er over het gehele Europese gemiddelde een daling geldt, zit Nederland er flink onder, nog meer dan bij de laatste meting 3 jaar geleden.

Van de dertien EU14-landen - Europese landen die vanaf het begin meewerken aan het PISA-onderzoek - scoren er maar liefst twaalf significant beter dan Nederland op leesvaardigheid. Alleen Griekenland niet.

Minder vaak en lang

Geen verbetering in leesvaardigheid sinds 2003: hoe kan dat? Het zou gaan om een combinatie van veel verschillende factoren. Directeur-bestuurder Tamar van Gelder van Stichting Lezen, noemt het een 'veelkoppig monster'.

Ze benoemt: "Leesvaardigheid, gedrag en motivatie zijn aan elkaar gekoppeld. Jongeren lezen minder vaak en lang: dat zorgt er dan dus voor dat dat de leesvaardigheid beïnvloedt."

Lezen in context

Dat hangt ook volgens haar samen met het feit dat lezen nu meer moet concurreren met andere vaardigheden, zoals online zijn. "Online lezen is anders. Online zijn is veel visueler, veel beeldender. Je hebt veel diepere en langere teksten nodig om die leesvaardigheid te onderhouden."

Verder benoemt Van Gelder dat leesonderwijs lang 'gecompartimentaliseerd' is geweest: "Zoals begrijpend lezen als los onderdeel. Maar je moet leren lezen in context, het moet gekoppeld zijn aan andere dingen." Ook benadrukt ze het belang van in aanraking komen met boeken, iets wat voor veel jongeren geen gegeven is, volgens haar. "Het maakt heel veel uit waar je geboren wordt, en op wat voor school je terechtkomt. De verschillen tussen scholen zijn gigantisch."

Gezamenlijk leesmoment

Het werk van Nederlands docente Gaasbreek-Nanninga bevestigt dat. Een leerling die bij haar op school komt heeft op dat vlak geluk: mede dankzij haar inzet is daar veel ruimte voor boeken en lezen. "We hebben elke week een gezamenlijk leesmoment. We zien dan wel een enthousiasme voor boeken. Het is routine geworden bij ons."

Expliciet tijd vrijmaken voor lezen helpt, ziet zij. Lezen moet 'genormaliseerd worden', zegt Gaasbreek-Nanninga. "We kunnen hier niet omheen. Als je dit met elkaar wil oppakken, moet je er een gezamenlijke verantwoordelijkheid van maken. Dat proberen wij op school te doen."

Invloed van lerarentekort

Uit de PISA-scores blijkt ook dat de verschillen tussen Nederlandse scholen zeer groot zijn, zoals Van Gelder ook noemt. Dat is problematisch, zegt voorzitter Coba van der Veer van de AOb.

"Die verschillen tussen scholen worden onder meer veroorzaakt door het lerarentekort, dat in heel Nederland speelt, maar op sommige scholen meer impact heeft. Daar zie je de kwaliteit van het onderwijs onderuitgaan en dat resulteert in lage scores", legt ze uit.

Verantwoordelijkheid ouders

Hoe moet het tij worden gekeerd? De verantwoordelijkheid ligt bij veel verschillende partijen, zien zowel docent Albertine Gaasbreek-Nanninga als Tamar van Gelder van Stichting Lezen. Gaasbreek-Nanninga: "Op het moment dat leerlingen op school zitten ligt de verantwoordelijkheid bij docenten."

Maar het begint ook al thuis, zegt ze. "Ouders hebben hier ook verantwoordelijkheid. Zelf een boek oppakken of helpen een boek uit te kiezen, doet al veel." Maar we moeten het ook weer niet alleen maar op thuis afschuiven, zegt ze. "Sommigen krijgen vanuit huis gewoon minder mee. Maar het is én-én."

Rol overheid

Niet te vergeten is de rol van de overheid, benoemt de docente. "Er zijn nu veel losse subsidies, maar daarmee kun je zulke dingen niet structureel aanpakken."

Volgens Van Gelder gaat dat ook om de lange adem, om geduld: "Je hebt jaren beleid nodig. Ierland doet het geweldig. Die hebben zo'n 10 jaar geleden gezegd: de lat moet omhoog voor leesvaardigheid en we prikken hier 10 jaar voor uit. Maar wij zijn superongeduldig."

'Goede leraren nodig'

De AOb ziet de oplossing onder meer in het aanpakken van het lerarentekort. "Voor kwalitatief goed onderwijs heb je bevoegde leraren nodig. De dalende trend kan alleen worden gekeerd als er wordt geïnvesteerd in leraren zodat zij weer toekomen aan lesgeven."

Zij willen daarom onder meer inzetten op het verbeteren van de begeleiding en financiering van zij-instromers. "De resultaten laten zien dat we ons geen vrijblijvendheid kunnen permitteren als het gaat om de kwaliteit van ons onderwijs. Achter ieder cijfer zitten leerlingen die goed moeten leren lezen, rekenen en de wereld om hen heen begrijpen. Daarvoor heb je in de eerste plaats goede, bevoegde leraren nodig."