Boeren protesteren massaal en gaan daarbij met de trekker op de snelweg. Vorige week vielen twee doden en meerdere gewonden bij een file door de trekkers. Maar kun je zo'n voertuig eigenlijk verbieden bij een demonstratie? Dat werd gevraagd in de chat.
Vrijdagochtend werd bekend dat vijf pluimveeboeren hun vergunning verliezen omdat ze te veel stikstof uitstoten. Voor honderden boeren was het een reden om richting Den Bosch te trekken om te protesteren. Dat deden zij via de snelweg met hun trekkers. Dat is verboden maar politie en OM hadden laten weten dat ze niet zouden ingrijpen. Uiteindelijk gebeurde in de file die erdoor ontstond het dodelijke ongeluk.
Wegenverkeerswet
De situatie riep een boel vragen op in de chat. Zo waren mensen benieuwd of je bij demonstraties het gebruik van voertuigen zoals trekkers niet kan inperken of desnoods verbieden.
Volgens emeritus hoogleraar staats- en bestuursrecht Jon Schilder van de Vrije Universiteit Amsterdam kan de overheid wel degelijk ingrijpen als demonstraties de verkeersveiligheid in gevaar brengen. Met een trekker op de snelweg rijden, is volgens Schilder juridisch gezien "gewoon een overtreding van de Wegenverkeerswet." Het mag dus ook buiten demonstraties om niet.
Criteria voor verbieden
Burgemeesters willen niet dat snelwegen worden geblokkeerd, zoals ook klimaatactivisten geregeld doen. Zo blokkeerde Extinction Rebellion afgelopen zondag de toegangsweg tot de A12 in Den Haag. "Dat brengt de verkeersveiligheid in gevaar", vertelt Schilder. De burgemeester heeft de vrijheid om de veiligheidssituatie te beoordelen. "Het uitgangspunt is dat je geen vergunning nodig hebt, maar alleen moet melden dat je gaat demonstreren."
"Vervolgens gaat de burgemeester kijken", gaat de emeritus hoogleraar verder. Maar dan alsnog kan hij of zij niet zomaar een demonstratie verbieden. Daarvoor zijn drie criteria: "Dat mag alleen als het noodzakelijk is ter voorkoming of bestrijding van wanordelijkheden, dat is de eerste grond. De tweede is het belang van het verkeer. En de derde is de gezondheid." Vooral de eerste twee komen veel voor.
Geen regels over voertuigen
De burgemeester moet dus een afweging maken tussen enerzijds het demonstratierecht en anderzijds het belang van het verkeer. Daarbij heeft de burgemeester niet volledig de vrije hand. Demonstranten kunnen naar de rechter stappen als zij vinden dat een beperking van hun demonstratie onterecht is. De rechter kan zo'n besluit vervolgens corrigeren.
Er zijn dus bepaalde regels verbonden aan het demonstratierecht. Maar over voertuigen, zoals trekkers, staat eigenlijk niks specifiek vastgelegd. "De demonstratiewet zegt daar eigenlijk heel weinig over", vertelt Schilder. Veiligheidsregio Twente maakte vandaag bekend dat trekkers daar voortaan worden geweerd van de snelweg. Hoe ze dat gaan handhaven, moet nog worden besloten.
Aanscherpen strafbepalingen
De vraag of voertuigen als demonstratiemiddel verboden kunnen worden, raakt volgens Schilder aan een bredere discussie over het demonstratierecht. "Het kabinet heeft toevallig een paar maanden geleden al een brief naar de Tweede Kamer gestuurd waarin staat dat men de strafbepalingen wil aanscherpen."
Volgens Schilder is het probleem nu dat bepaalde acties wel strafbaar zijn, maar dat rechters soms geen straf opleggen omdat het onderdeel is van een demonstratie. "In andere landen is dat helemaal niet zo. Nederland vormt echt een uitzondering op dat punt."
Debat Tweede Kamer
Het kabinet heeft in die brief gezegd, in samenspraak met het Openbaar Ministerie, dat zaken toch aan de rechter zullen worden voorgelegd. Ook wordt nagedacht over aanpassingen van de strafbepalingen, zoals mogelijk hogere straffen. "Daar is men nu dus wel mee bezig. Over enkele weken komt er een debat in de Tweede Kamer over de aanscherping van het demonstratierecht."
Er wordt ook nagedacht over de mogelijkheid om demonstranten persoonlijk aansprakelijk te stellen voor schade die zij veroorzaken, zegt Schilder. Bijvoorbeeld als ze een spoorbaan blokkeren en daardoor treinen niet meer kunnen rijden.
'Reële dreiging'
Het kabinet heeft gezegd dat gedupeerden, zoals spoorwegen of andere bedrijven, geholpen kunnen worden bij de juridische procedures.
Dat kan volgens Schilder een veel grotere bedreiging zijn dan een boete of taakstraf. Als demonstranten door een blokkade schade veroorzaken, kunnen zij mogelijk voor tonnen aan schadevergoeding worden veroordeeld. "Dat is vele malen erger dan een boete van een paar honderd euro of een taakstraf. Dat is dus wel een reële dreiging", zegt hij tot slot.