Van wanhoop naar acceptatie, Frank worstelde met dochters keuze voor euthanasie: 'Liefde overheerste het verdriet'

Je kind verliezen is een van de ergste dingen die er zijn. Helemaal als het kind er ook nog zelf voor kiest. Dat overkwam het gezin van Frank Kampert. Hun dochter Elise koos voor euthanasie. Hoe ga je met zoiets om? Frank leerde dat hij het niet alleen hoeft te doen.

Intens proces

Het was een enorm lang en intens proces voor Frank en de naasten van Elise. Elise had vanaf jonge leeftijd al te maken met psychische problemen en kon haar weg daardoor niet goed vinden. Van het moeilijk kunnen leren op school, een moeizaam begeleidingstraject tot uithuisplaatsingen, het maakte haar leven zwaar en uiteindelijk uitzichtloos.

Ze besloot uiteindelijk dat ze niet op deze manier verder wilde leven, tot groot verdriet van haar vader en haar naasten. Voor Frank is dit inmiddels 2 jaar geleden, maar de nasleep van haar euthanasieproces voelt hij nog dagelijks. Hij blijft zijn verhaal vertellen omdat hij weet wat dit voor anderen kan betekenen.

'Meisje met pit'

"Elise was een heel gevoelig kind met een stevig karakter. Echt een meisje met pit", begint Frank zijn verhaal. "Ze hield heel erg van knutselen en enorm veel van dieren. Ze kon ook helemaal verdwijnen in haar favoriete boeken en die letter voor letter navertellen", vertelt haar vader trots. "Ze wist ook vanaf jonge leeftijd al heel goed hoe ze het allemaal wilde hebben."

"Ze leefde op haar manier en met haar eigen structuur en als je niet daar niet in meeging, dan was dat voor niemand eenvoudig. Maar dit komt misschien ook wel deels doordat ze autisme had", verklaart hij. "Maar haar hart was heel groot, ze was bijvoorbeeld ook heel zorgzaam voor mij en iedereen die ze graag mocht."

Efteling als speciale plek

De Efteling was haar favoriete plekje, vertelt Frank lachend. "Dat was echt helemaal haar ding, daar voelde zij zich helemaal thuis."

Van het sprookjesbos tot aan de Fata Morgana: het was haar speciale plekje. Maar ook voor Frank en zijn familie, omdat ze daar - samen met haar - veel herinneren hebben gemaakt.

Verandering in gedrag

Vanaf haar 6de jaar zagen Frank en zijn vrouw Judith als vader en moeder een verandering in hun zijn dochter, ze kreeg het moeilijker op school. De leraren merkten op dat Elise zich anders gedroeg dan de andere kinderen, omdat ze bijvoorbeeld moeite had om de focus te houden in de les.

"De meest eenvoudige rekensommetjes gingen er bij haar gewoon niet in. Ze had echt haar eigen willetje. Ze werd ook vaak gepest, omdat ze niet hetzelfde was als haar klasgenoten. Dat was haar hele schoolcarrière al zo." Toen kwamen de twijfels bij Frank en zijn vrouw. "We vroegen ons af: wat is er met ons kind aan de hand?'", vertelt Frank geëmotioneerd.

Moeilijke situatie

Het centrum voor leerlingenbegeleiding werd ingeschakeld, ze kreeg bijlessen, ander huiswerk, maar Elise ervoer dat juist als meer druk door haar aandoening. Ze besloot tijdens de middelbare school niet meer naar school te gaan. Dat veroorzaakte het begin van een jarenlange en moeilijke situatie voor Elise.

"Maatschappelijk werk en Jeugdzorg: ze kwamen allemaal aankloppen bij ons thuis." Elise werd uiteindelijk opgenomen in een instelling waar haar situatie verergerde. "Ze ontspoorde helemaal, verminkte zichzelf en nam regelmatig een overdosis aan medicatie om aandacht te krijgen voor haar problemen."

'Papa is de boeman'

De relatie tussen Elise en haar vader omschrijft Frank als uitdagend, vooral in haar puberteit merkte hij dat het lastiger was om met haar te communiceren. "In de puberteit is papa natuurlijk vaak de boeman en door de echtscheiding met mijn ex kwam er ook een enorme druk op onze relatie. Gelukkig hebben we later de draad terug kunnen oppakken."

Frank valt even stil. "Er kwam ontzettend veel op haar af. Maar, toen ze ouder werd begon ze steeds meer te vertellen over gevoelens en wat ze meemaakte."

Minder zorg en begeleiding

Uiteindelijk kwam Elise in projecten terecht waar ze begeleid zelfstandig kon wonen. Daar verliep alles prima zolang er een stabiele leefomgeving was. Totdat het nieuws kwam dat de fondsen voor de gezondheidszorg op gemeentelijk niveau gesubsidieerd moesten worden. Zij kreeg mede daardoor minder zorg en minder begeleiding en kwam in een isolement terecht.

Volgens Frank werd er daardoor minder gekeken naar wat ze nodig had en wat de zorg haar kon bieden. "Ze zei tegen mij: 'Pap ik zit hier tussen vier muren met geen uitzicht op verbetering, ik wil zo niet leven'", blikt Frank terug.

Heftig gesprek

En toen in september 2022 kwam het moeilijke gesprek voor Frank. Elise vertelt op 25-jarige leeftijd aan haar ouders dat ze geen uitweg meer ziet uit haar lijden en een eind wil maken aan haar leven.

"Ze zei: 'Pap, kun je langskomen? Ik wil met je praten.' Toen ze mij vertelde dat ze niet meer wilde leven, was ik in shock." Hij was verdrietig, maar probeerde dat niet aan haar te laten merken. "Ik wilde haar op dat moment gewoon alleen begrijpen."

'Ik steun jou'

Elise leek vooral blij dat ze er eindelijk over kon praten, vertelt Frank. "Ik vroeg haar: 'Is er niks meer wat we kunnen doen?' Maar voor haar was het een heel beheerst, rationeel gesprek. Geen tranen, gewoon een heel mooi en volwassen gesprek, waar zij al lang over had nagedacht."

Een intens proces, noemt Frank de keuze die zijn dochter heeft moeten maken. "Het was niet iets waar Elise 1 dag over na heeft gedacht. En je weet als ouder dat je al het mogelijke gedaan hebt om je kind te helpen. Daarom heb ik tegen mijn dochter gezegd: 'Ik respecteer je beslissing en steun jou. Laten we dan samen naar jouw afscheid toewerken.'"

Wens accepteren

"Ik had in het begin wel moeite om haar wens te accepteren", geeft Frank toe. Maar hij besefte uiteindelijk ook dat hij de keuze van zijn dochter moest aanvaarden.

"Want toen ze eenmaal de keuze gemaakt had dat ze er niet meer wilde zijn, was het onmogelijk om dat nog tegen te houden. Ik kan mijn dochter niet meer redden, dacht ik."

Geen seconde spijt

Voor hem voelde het als de enige keuze om zich erbij neer te leggen. "Ik had er ook voor kunnen kiezen om haar niet te steunen, maar dan is de kans vrij groot dat je kind niet wacht op euthanasie en zichzelf iets aandoet en dat je met een veel groter trauma achterblijft", legt de vader uit.

"Je hoort veel verhalen van kinderen die er wél alleen voor hebben gestaan, omdat de ouders ze niet steunden. Maar dit is mijn persoonlijke keuze geweest en daar heb ik geen seconde spijt van."

Erover praten

"Fijn was het nooit", zegt de vader over het euthanasieproces van zijn dochter. "Maar er was een basis van vertrouwen en openheid om erover te praten." Dat klinkt misschien raar, maar Frank denkt dat het komt doordat hij samen met zijn partner zijn kinderen open en transparant heeft opgevoed. "Als er iets is, dan kunnen we erover praten", zegt hij simpelweg.

En op het moment dat Elise wist dat haar vader, haar oma en haar familie haar steunden in haar keuze, kwam er een gevoel van opluchting. "Er viel letterlijk een last van haar schouders, omdat ze er met zoveel rust over sprak, de zwaarmoedigheid ging van haar af."

Buitenwereld

Bij euthanasie heb je niet alleen te maken met degene die het traject aan wil gaan. En ook niet alleen met je familie. "Vanwege privacy kregen wij heel weinig informatie van haar behandelaars waardoor het voelde alsof elke dag de laatste kon zijn, dat was heel zwaar."

"Heel veel mensen die het wisten namen het niet serieus en dachten dat het een schreeuw om aandacht was. Of dachten, met de beste intenties, te weten hoe ze haar konden helpen. Niemand weet beter waar je doorheen gaat, behalve de mensen die weten hoe het is, die een kind hebben in het euthanasietraject", merkte Frank al snel.

'Ze haken vlug af'

"Ze willen je dan natuurlijk helpen met de beste intenties, maar je komt er niet veel verder mee. En dat brengt je in een een bepaald isolement, want niemand begrijpt echt waar je doorheen gaat." Als voorbeeld noemt Frank werkgevers. Ook die zijn totaal niet voorbereid op zo'n situatie, in zijn ogen. "Als je vertelt: 'Mijn partner heeft een ernstige ziekte en daarvoor moet ik wat meer thuis zijn', dan is dat is geen probleem."

"Maar", gaat hij verder, "als je vertelt: 'Mijn kind wil euthanasie plegen en het gaat 2 tot 3 jaar duren', ja, dan haken ze nogal vlug af. Werk blijft werk, dus er is geen arbeidsbeleid dat daarop afgestemd is."

Meerdere processen

Op werk hard Frank het er moeilijk mee. Hij liep vast. "Ik ben in een burn-out beland, omdat het gewoon compleet niet meer ging", blikt hij terug. "Waar ook veel mensen niet bij stil staan op het moment dat je kind beslist 'ik wil er niet meer zijn', is dat je eerste rouw dan begint."

"Je gaat stap voor stap afscheid nemen van je kind." En tegelijkertijd, weet Frank, blijf je altijd hopen dat je kind toch nog van gedachten verandert. "Maar als het antwoord dan 'nee' blijft, dan begint het traject naar het echte afscheid en na haar afscheid ga je naar een tweede rouwfase. En dat is eigenlijk niet uit te leggen."

Op zoek naar hulp

Om alles te kunnen plaatsen, ging Frank op zoek naar hulp. Naast professionele begeleiding door een psychologe zocht hij naar informatie. "Ik ben gaan googelen, want Google weet natuurlijk alles", vertelt Frank. "Het eerste wat naar boven kwam was de Stichting in liefde laten gaan."

De stichting richt zich op het vergroten van begrip voor en kennis over euthanasie vanwege een psychische aandoening. Onder andere door begeleiding door contactpersonen, het organiseren van bijeenkomsten met ouders en ervaringsdeskundigen. "Ik heb toen contact gelegd en ik kreeg meteen een contactpersoon toegewezen. En daar kon ik dan eigenlijk al mijn vragen én mijn verhaal kwijt."

Stappen in je hoofd

Het gaf de vader rust. "Ik kreeg het gevoel dat ik er niet meer alleen voor stond. De stichting is geen praktische organisatie adviezen geeft over euthanasie. Ze vertellen niet wat je moet doen, daar zijn de instanties voor. Maar ze proberen je wel te begeleiden bij alle stappen die in je hoofd plaatsvinden."

"Dus bijvoorbeeld de vraag: hoe kan ik er zijn voor mijn zoon of dochter? Hoe houd ik mijn hoofd boven water? En soms helpt het ook gewoon om een gesprek te voeren over hoe de dag is gegaan. Zonder mijn contactpersoon en alle begripvolle mensen om mij heen had ik niet gestaan waar ik vandaag ben."

Ander soort steun

"Je hebt natuurlijk wel je vrienden en familie die achter je staan, maar het hele traject, dat is niet iets van een paar weken. Dat is een periode van jaren", vertelt hij. "Voor de naasten van Elise was dit al 20 jaar bezig, je spreekt daar ook niet altijd over. Voor de vrienden en familie was dit ook bijzonder moeilijk, wat kan je doen of zeggen om te helpen? Zij weten ook niet hoe ze hiermee om moeten gaan", weet Frank.

"Zij denken: we willen je wel helpen, maar we kunnen het niet. Dan is de stichting een hele grote meerwaarde, want zij spreken uit eigen ervaring. Zij begrijpen die vraag en geven praktisch advies, herkennen de gevoelens, de twijfel en het verdriet. Daardoor nemen ze ook veel druk van je schouders weg. Je krijgt weer ruimte in je hoofd."

Elises laatste dagen

Ook merkte Frank naarmate het einde dichterbij kwam dat Elise haar familie meer waardeerde. "We zijn in de weken voordat de euthanasie plaatsvond naar de Efteling gegaan. Het ging toen niet over de dood maar we hebben gewoon het leven gevierd. Het was heel dubbel, je beseft dat degene die naast je loopt er over een paar dagen niet meer is, maar je maakt ook grapjes."

"We hebben dagen voor haar afscheid ook nog een laatste maaltijd gehad samen. Het was een gezellige middag, bijna alsof er niks aan de hand was. We hebben allemaal ons uiterste best gedaan om ons verdriet en emoties achterwege te laten en er voor haar een mooie middag van te maken", blikt hij terug.

Mooi en intiem

"Op de dag van haar euthanasie zijn wij naar haar toe gereden en moesten we even wachten voordat we haar konden zien op haar kamer. De emotie van het moment klinkt terug in de stem van Frank.

Ze troffen haar vervolgens liggend op bed aan, met een glimlach op haar gezicht en de hond aan haar zijde. "Toen ik zag dat ze een enorme rust uitstraalde, dacht ik: mijn dochter is gelukkig gegaan." Frank zucht even, maar klinkt hoopvol. "Mijn liefde voor haar overheerste op dat moment het verdriet."

Eigen eerbetoon

"Ze heeft van iedereen op haar manier afscheid kunnen nemen. Op haar unieke manier." Elise regelde zelfs alles voor haar eigen uitvaart. "Het was een mooi en intiem afscheid in een hele mooie, verlichte zaal. Er waren mooie toespraken en iedereen had een wens opgeschreven die mee zijn gegaan in haar kist."

En ook Frank zelf kon op zijn eigen manier een eerbetoon aan Elise maken. "Ik ben een hele enthousiaste fotograaf en tijdens haar uitvaart hebben we de leukste en mooiste foto's van haar in een 'slideshow' verwerkt. Van baby tot aan haar laatste dag hebben we samen foto's gekozen en verwerkt zodat iedereen kon zien hoe Elise geleefd had.

'Ze leeft elke dag'

Van de foto's die hij voor de uitvaart gebruikte, maakte Frank uiteindelijk albums. "En die heb ik ook aan de familie gegeven. Zodat iedereen op zijn moment - wanneer hij of zij er behoefte aan had - naar haar foto's kon kijken en nog eens een keer een traantje kon laten of een keer kon lachen."

"Het is ook een beetje mijn rouwboekje geworden", vertelt hij erover. "Als ik een keer wil terugkijken, dan pak ik de foto's erbij. Ze leeft daardoor elke dag en ik ben blij dat ze op deze manier zo mooi herinnerd kan worden."

Het leven na de uitvaart

"En dan heb je het traject als je kind eenmaal overleden is", vertelt Frank over het moment dat de uitvaart achter de rug was. "Zoals bij alle sterfgevallen: de eerste maand is iedereen belangstellend, en daarna neemt het af."

"Maar dan begint het zware werk pas, want dan moeten wij ons leven ook weer terug vorm gaan geven. Ons leven heeft jarenlang in functie gestaan van ons kind." Een van de dingen die Frank deed, was dat hij zich aansloot bij het bestuur van de stichting In liefde laten gaan. "Op deze manier wil ik andere ouders helpen en het afscheid van Elise op een mooie manier een meerwaarde geven."

Trots

En 2 jaar na Elises overlijden is Frank nog steeds trots op de manier waarop hij zijn dochter heeft kunnen helpen in haar proces. "Nogmaals, die conversaties waren soms moeilijk, maar we hebben afscheid kunnen nemen en nog alles tegen elkaar kunnen zeggen", herhaalt Frank.

"Want niemand wil natuurlijk afscheid nemen van je kind. Maar aan de andere kant, als je als ouders ziet dat het haar blij maakt dat ze afscheid mag nemen en dat er een uitzicht is aan haar lijden, dan stelt mij dat gerust."

'Niet helemaal laten gaan'

"Rationeel begreep ik haar wel, maar ik heb ook tegen haar gezegd: 'Als ik in mijn hart kijk, dan kan ik je helemaal niet laten gaan. Jij hoort mij te laten gaan, niet omgekeerd.'"

"Dat is een evenwicht, een spagaat, een evenwichtsoefening waar elke ouder die dit meemaakt mee worstelt", sluit Frank af.