Satirische tiktokker ziet hoe tieners zichzelf overschatten als het gaat om nepnieuws: 'Zoveel mensen trappen erin'
Iedere week krijgen jongeren wel nepnieuws te zien op social media, blijkt uit onderzoek onder tieners in Groningen en Drenthe. Zelf denken de meesten dat ze het herkennen. Maar tiktokker Sem merkt dat veel mensen toch in zijn satirische video's trappen.
Dat er veel nepnieuws rondgaat op het internet is al jaren duidelijk. Ook op social media worden veel onwaarheden verspreid verpakt als nieuwsberichten. Aangezien jongeren veel tijd doorbrengen op platformen als TikTok, is de vraag: hoe goed zijn jongeren in staat om nepnieuws te herkennen en wat doen ze er vervolgens mee?
Langskomen in feed
Het Sociaal Planbureau Groningen en Trendbureau Drenthe vroegen aan 661 tieners tussen de 12 en 18 jaar hoe zij het nieuws volgens en of zij ook nepnieuws tegenkomen. 83 procent geeft in het onderzoek aan dat ze het nieuws via social media volgen. De meesten zoeken niet actief naar nieuws: twee derde zegt het toevallig tegen te komen in hun feed.
En daar zit volgens de ondervraagde jongeren ook regelmatig nepnieuws tussen. Ruim een kwart zegt minimaal wekelijks berichten tegen te komen die niet kloppen, bij 1 op de 7 is dat zelfs dagelijks. Ruim 6 op de 10 vraagt zich weleens af of online nieuws nep is. Tegelijk denken de meeste tieners (89 procent) dat zij nepnieuws wel(eens) herkennen.
'Het hoort erbij'
"Het meest opvallende is denk ik niet dat jongeren veel nepnieuws tegenkomen, maar wel dat voor veel van hen het een normaal onderdeel van de online wereld is geworden", vertelt onderzoeker Evelien Mulder. "Ze zien nepnieuws eigenlijk als iets dat erbij hoort."
Het is opvallend dat het voor veel jongeren een normaal onderdeel van de online wereld is geworden.onderzoeker Evelien Mulder over nepnieuws
Jongeren maken zich volgens haar ook relatief weinig zorgen over nepnieuws. Maar tegelijkertijd zien ze wel de gevaren voor ánderen, legt Mulder uit. "Ze zien wel dat dit soort berichten kunnen leiden tot misleiding en zelfs oplichting."
Satire op TikTok
En hoewel veel tieners in het onderzoek dus aangeven dat ze nepnieuws herkennen, weet tiktokker Sem van der Horst (20) dat er toch ook best veel jongeren zijn die het moeilijk vinden om nep van echt te onderscheiden. Hij maakt filmpjes op TikTok waarin hij NOS-berichten tot in de puntjes imiteert.
Dat doet de jonge maker met succes: zijn video's hebben namelijk al miljoenen views op TikTok. De filmpjes zijn pure satire en bedoeld als grap, maar de online kijkcijfers laten dus zien hoe snel dit soort berichten voor waar worden aangezien door jongeren.
'Mensen geloven het'
Sem kwam op het idee om de satirische video's te maken nadat hij een serieus nieuwsbericht zag over het auto-ongeluk van de Vlaamse presentator Tom Waes. "Ik dacht direct: het zou heel grappig zijn als ik hier een parodie op maak met Bumba in de hoofdrol", verwijst hij naar het bekende kinderprogramma uit België. Het filmpje sloeg meteen aan.
Ook een 'nieuwsvideo' waarin Sem claimde een liefdesrelatie met prinses Alexia te hebben ging viral. Hij plaatste die op de dag zij met zanger Antoon werd gespot. Het was duidelijk satire, maar toch geloofden veel gebruikers tot Sem en Alexia echt samen waren. "Ik had echt niet verwacht dat zoveel mensen erin zouden trappen."
Telefoontje van NOS
Dat de grens tussen satire en nepnieuws flinterdun is, merkte Sem toen de hoofdredactie van de NOS contact met hem opnam. Het ging over zijn filmpje waarin PVV-leider Geert Wilders verklaarde een Turk te zijn. "Dat was als een duidelijke grap bedoeld", blikt hij terug.
Maar veel mensen op TikTok hadden dat dus niet door. "De NOS kreeg veel reacties binnen of dit klopte", hoorde Sem van de omroep. De tiktokker ziet inmiddels in dat deze video niet handig was en gebruikt sindsdien zijn eigen logo - SOS in plaats van NOS - en maakt ook geen 'nieuws' meer over en met bekende personen.
Mediawijsheid op school
Hoe jongeren omgaan met nepnieuws laat volgens de onderzoekers van het Sociaal Planbureau Groningen en Trendbureau Drenthe zien dat het belangrijk is om als ouder of leraar het gesprek aan te gaan over online informatie en de betrouwbaarheid ervan. Vanaf volgend jaar wordt het checken van digitale bronnen een verplicht onderdeel op school.
Al ligt de bal volgens de onderzoekers én de ondervraagde jongeren zelf ook nadrukkelijk bij de social media-bedrijven. Die zouden strenger moeten controleren op nepnieuws op hun platformen en transparanter moeten zijn over bijvoorbeeld het gebruik van AI, vinden ze.