Politie gebruikt steeds vaker geweld: hoe ver mogen agenten gaan? 'Niet schieten als het met een klap kan'

De politie heeft in Nederland een geweldsmonopolie, ze zijn de enigen die geweld mogen gebruiken tijdens hun werk. Maar hier zijn ook strenge regels aan verbonden, een agent mag niet bijvoorbeeld meteen naar zijn of haar vuurwapen grijpen.

Rechtshandhaving

Volgens socioloog Jaap Timmer van de Vrije Universiteit mag de politie alleen geweld gebruiken voor de rechtshandhaving. "Dus verdachten aanhouden, de handhaving van de openbare orde en hulpverlening", somt hij op. "De politie probeert dat te doen zonder geweld. Maar als het niet anders kan, als een persoon zich bijvoorbeeld verzet tegen zijn aanhouding, dan is de politie bevoegd om daar geweld bij te gebruiken."

"Dat geldt dus ook voor het handhaven van de openbare orde", gaat hij verder. Zoals tijdens demonstraties. "Je roept eerst: 'Ga weg op last van de burgemeester.' Als mensen dat niet doen, kan er geweld gebruikt worden."

Geweldsladder

Op welk moment een agent kiest voor welk geweldsmiddel hij of zij gebruikt, is te vergelijken met een ladder. "Je moet je voorstellen dat die begint bij een aanhouding. Dat is eigenlijk geen geweld als die persoon helemaal meewerkt. Maar", gaat hij verder, "werkt die een beetje niet mee, dan doe je dat met enige kracht. Dat is al geweld."

"Als die persoon zich blijft verzetten, kan het zijn dat je een pijnprikkel wil toedienen." En vanaf dat punt beklimt de agent die figuurlijke ladder. Als iemand steeds agressiever wordt, komen bijvoorbeeld de wapenstok, pepperspray en taser tevoorschijn. "Bovenaan die geweldsladder heb je het vuurwapen."

'Je moet niet gaan schieten'

Maar wanneer het geweld te ver gaat, is volgens Timmer lastig te zeggen. Termen zoals 'gepast' of 'excessief' bestaan niet in de wet. "De wet spreekt in de termen van het bevoegdheid binnen de taak en dat is beschreven in de Politiewet. En daaronder hangt de Ambtsinstructie. Die geeft de kaders aan waarbinnen je geweld kan gebruiken."

"Waar je het bij wijze van spreken met een woord of een klap had kunnen afdoen, dan moet je niet gaan schieten", vertelt de socioloog. "Dan zou het onrechtmatig of onprofessioneel zijn. Dan voldoet het niet aan de standaarden binnen de politieorganisatie."

Meer controle

"Het moet proportioneel zijn", gaat Timmer verder. "Het moet in verhouding staan tot het gepleegde feit en de omstandigheden. Het moet subsidiair zijn, dat houdt in dat je het probeert met minder middel. Maar als dat niet werkt, dan ga je die geweldsladder op."

Als voorbeeld neemt Timmer een aanhouding. Als een agent weet wie iemand is en waar iemand woont, kan de agent ervoor kiezen om die persoon niet in zijn eentje aan te houden met meer geweld. "Maar als we er straks met z'n drieën naartoe gaan, dan hebben we meer controle en kunnen we die aanhouding veiliger uitvoeren."

Interne commissie

Als een politieagent geweld gebruikt, moet dat altijd worden gemeld. "Het maakt niet uit waartegen, en dat gebeurt meer en meer", vertelt Timmer. Want het systeem is nu makkelijker dan vroeger: het gaat online en komt direct bij iemands leidinggevende en soms de officier van justitie terecht. "Die tweede kijkt ernaar als er bijvoorbeeld letsel is ontstaan door een taser of vuurwapen."

Als dat gebeurt komt er veel meer bij kijken. Zo moet de agent duidelijk uitleggen waarom gekozen is voor dit middel en dat wordt dan beoordeeld door een interne commissie. "Dat gaat om ongeveer 1.500 gevallen per jaar, daarvan is dan ongeveer 20 procent geheel of gedeeltelijk niet professioneel."

Vervolging van agenten

Als beoordeeld wordt dat een agent echt te ver is gegaan, kan er een intern onderzoek worden gestart. "Dan wordt er bekeken of de agent plichtsverzuim heeft gepleegd." Uiteindelijk kan een agent dan zelfs ontslagen worden. "Maar er zitten allerlei varianten tussen", maakt Timmer duidelijk.

Als er bijvoorbeeld aangifte is gedaan tegen de agent, dan moet een officier van justitie kijken of er iets strafbaars is gebeurd en wordt een agent vervolgd. Dus moet het ook langs de rechter. "Maar dan heb je het over misschien hooguit tien gevallen per jaar."