Moet delen van filmpjes van dodelijk incidenten strafbaar worden? 'Duidelijke kaders stellen voor jongeren'

Hierin staat dat het verspreiden en openbaar maken van dit soort beelden strafbaar wordt. Dat geldt ook voor filmpjes van ongelukken of vechtpartijen. In sommige gevallen worden nu al boetes uitgedeeld, maar dan gaat het bijvoorbeeld concreet over het hinderen van hulpverleners.

'Leven in andere tijd'

Waarom plaatsen mensen beelden van heftige en soms traumatische gebeurtenissen überhaupt online? "We leven in een andere tijd dan vroeger", zegt mediapedagoog en zorg-ethicus Jacqueline Kleijer.

"Als je toen getuige was van iets heftigs, dan was het schrikken, elkaar aankijken en het thuis meteen vertellen", vertelt ze. "Nu hebben mensen die telefoon al in de hand, hun manier van communiceren is zo goed als volledig digitaal."

Verwoestend effect

Hoewel de roep om likes en een 'dopamine-kick' bij een deel van de jongeren meespeelt, hebben filmers en verspreiders volgens Kleijer niet altijd kwade intenties: "Ze zoeken met hun telefoon een vorm van houvast, het kan een manier zijn om met een trauma om te gaan."

"Maar het effect op nabestaanden is verwoestend", gaat ze verder. De impact kan inderdaad enorm zijn: hulporganisaties wijzen erop dat naasten op deze manier drie keer slachtoffer kunnen worden: eerst van het incident zelf, dan van het filmen ervan en tot slot van de online verspreiding en alle reacties erop.

'Weten niet wat gevolgen zijn'

Ook docent Paul Bakker van het Tabor College Oscar Romero in Hoorn ziet dat zijn leerlingen massaal op social media zitten. "Pubers snappen hoe de knoppen werken, maar weten totaal niet wat het betekent wat de gevolgen zijn als ze op 'versturen' klikken."

De echte wereld doet er voor hen eigenlijk steeds minder toe, denkt de leraar. "Terwijl de impact van social media op het schoolplein toeneemt, groeit tegelijkertijd de kloof met de generatie daarboven."

Blinde vlek bij ouders

Volgens hem is er een enorme blinde vlek bij de ouders thuis. Waar vaders en moeders vroeger wisten met wie hun kind op uithing, hebben ze nu vaak geen toegang tot het digitale speelplein. "Ik ben ervan overtuigd dat 9 van de 10 ouders werkelijk geen idee heeft wat er op dat schermpje gebeurt."

Maar ook de school zelf speelt een rol, vindt hij. "Wij zien die leerlingen langer. Als we gaan kijken hoeveel uren ze op school zitten doordeweeks, dan zien wij ze langer dan de ouders zelf. Dus het is ook onze taak om dat te signaleren."

Meerderheid voor wet

Het verbod op het delen van beelden van slachtoffers lijkt er nu echt te komen, een meerderheid in de Tweede Kamer staat achter het wetsvoorstel dat PRO en CDA vandaag (opnieuw) indienen.

Om de wet uitvoerbaar te houden is er één belangrijk verschil met eerdere voorstellen: het filmen van een heftige gebeurtenis zelf is niet strafbaar, maar het verspreiden van die beelden wél. Bovendien houden de slachtoffers of nabestaanden zelf de touwtjes in handen: het Openbaar Ministerie (OM) vervolgt pas als zij daar expliciet om vragen.

'Verspreiden stopt bij jou'

Is dit de oplossing voor een probleem dat vaak anoniem en razendsnel via (buitenlandse) apps gaat? Mediapedagoog Kleijer denkt van wel. "Het is in ieder geval een richtlijn, een manier waartoe we ons als maatschappij moeten verhouden. Dit trekt een morele rode lijn: tot hier en niet verder."

Ook Stichting School & Veiligheid benadrukt het belang van het stellen van een duidelijke norm. Zo wil de stichting dat in de klas wordt besproken waarom dit zo schadelijk is en wat de impact ervan is op slachtoffers en nabestaanden. "Maak leerlingen bewust dat zij medeverantwoordelijk zijn als zij zulke beelden doorsturen of liken. De boodschap moet zijn: het verspreiden stopt bij jou."

Strafrecht niet dé oplossing

Ethisch besef is essentieel in een wereld waar de online druk enorm is, weet Kleijer. "Er is online soms zo weinig moreel besef en grip. We moeten jongeren niet alleen leren oppassen met oversteken, maar ook kijken in welke digitale wereld we ze loslaten."

"Scholen moeten duidelijke kaders stellen: wie online de sociale veiligheid in gevaar brengt, moet de consequenties dragen", zegt ze. "Maar ook social media-platformen moeten eindelijk verantwoording gaan afleggen." Voor haar is duidelijk dat het strafrecht slechts een deel van de oplossing is: de echte verandering moet aan de keukentafel en in de klas gebeuren.