'Misschien volgende maand nieuw kabinet': politiek commentator Joost Vullings denkt dat formatie nu weleens snel kan gaan

Rob Jetten (D66), Dilan Yeşilgöz (VVD) en Henri Bontenbal (CDA) praten sinds maandag weer verder met informateur Rianne Letschert. De drie partijleiders moeten nog meerdere knopen doorhakken, waaronder of JA21 als vierde partij mag aanschuiven of dat ze voor een minderheidskabinet gaan.

1. Joost, lag de formatie helemaal stil tijdens de kerstvakantie?

"Ze hebben wel echt even vrij genomen rond kerst en oud en nieuw", begint Vullings. Al betekent dat volgens hem niet dat er de afgelopen weken helemaal niet is gesproken tussen de drie partijen. "Op de achtergrond is er wel contact geweest tussen de fractiespecialisten. Maar de officiële gesprekken lagen wel even stil."

En dat kon ook wel, zegt de politiek commentator. De formatiegesprekken tussen D66, VVD en CDA onder leiding van informateur Letschert begonnen een kleine maand geleden en in de eerste weken hebben ze 'al flink wat meters gemaakt', legt hij uit. "Er is hard doorgewerkt door de partijen, tot vlak voor de kerst."

2. Hoe ver zijn de drie partijen nu in de formatie?

Vullings hoort in de wandelgangen dat de gesprekken tot nu toe in 'goede sfeer' en 'constructief' verlopen. "'Constructief' staat in Den Haag soms nog weleens synoniem voor ruzie, maar ik heb nu niet het idee dat dat het geval is." Hij heeft de indruk dat het tempo er goed in zit, maar of er ook al echt knopen zijn doorgehakt valt volgens hem moeilijk te zeggen. "Op het gebied van financiën zijn ze er bijvoorbeeld nog niet helemaal uit."

Dat terwijl het nieuwe kabinet voor grote uitdagingen staat: de crisis in de asielopvang, het stikstofprobleem en de woningnood om er maar een paar te noemen. Bovendien moeten er door de hogere NAVO-norm miljarden euro's extra naar Defensie. En dat geld moet ergens vandaan komen, benadrukt hij. "Je kunt dat niet allemaal bij elkaar lenen, dus er zal bezuinigd moeten worden. Dat maakt onderhandelingen altijd lastiger."

3. En dan hebben D66, VVD en CDA ook nog eens geen meerderheid

"Klopt, dat maakt het natuurlijk nog ingewikkelder. Inhoudelijk zijn er al wel echt serieuze stappen gezet en nu komt de vraag hoe je als coalitie aan meerderheden gaat komen pregnanter op tafel te liggen", ziet de politiek commentator. Daarom kregen de drie partijen voor de kerstvakantie ook 'huiswerk' mee van informateur Letschert, vertelt Vullings. "Ze moesten nadenken over hoe ze dat voor zich zien."

D66, VVD en CDA hebben in de Tweede Kamer geen meerderheid en in de Eerste Kamer al helemaal niet. "Na het uitsluiten van GroenLinks-PvdA door VVD is de vraag nu eigenlijk: mag JA21 aanschuiven als vierde partij? Want met hen kom je in de Tweede Kamer op 75 zetels. Dat is geen meerderheid, maar dan kan een minister in ieder geval niet door de oppositie worden weggestuurd."

Een andere optie die nadrukkelijk op tafel ligt, is een minderheidskabinet. "Maar daarbij is de vraag: wil je dan vooraf, dus nog tijdens de formatie, akkoorden sluiten met de oppositie, of doe je dat pas als het nieuwe kabinet er zit?", legt Vullings uit. Letschert noemde deze week daarom eerder al 'cruciaal'.

"Zij wil eigenlijk dat de partijen zo snel mogelijk uitspreken wat hun voorkeur is: een 'meerderheidskabinet' met JA21 of een minderheidskabinet." Maar gaan D66, VVD en CDA dat ook doen? "Het wordt wel tijd dat ze het daar met z'n drieën over gaan hebben, ja." En volgens Vullings gaat dat ook gebeuren: "Misschien nog voor het weekend en anders vlak daarna. Ze kunnen er niet langer van weglopen."

4. Gaan ze JA21 erbij vragen, denk je? Of toch nog GroenLinks-PvdA?

Vullings verwacht dat de drie partijen er uiteindelijk toch niet voor zullen kiezen om JA21 aan te laten sluiten bij de gesprekken. De politiek commentator merkt dat er daarvoor binnen D66 te veel weerstand is tegen de rechtse partij. "De VVD wil wel, en ook als het CDA aangeeft geen bezwaar te hebben denk ik toch dat het niet gebeurt. En je kunt niet zeggen 'het is twee tegen één, D66 moet JA21 maar gewoon slikken', dat is geen fijne basis voor een samenwerking."

Met JA21 wordt de coalitie 'naar rechts getrokken' en zou D66 als meest linkse partij mogelijk meer consessies moeten doen, legt hij uit. "We weten dat D66 en JA21 over heel veel onderwerpen heel verschillend denken, dus dat wordt echt heel lastig." En dat snappen ze volgens hem bij de VVD ook wel: "Daar beseffen ze dat ze na hun harde uitsluiting van GroenLinks-PvdA niet ook nog eens kunnen eisen dat hun voorkeurspartij erbij komt."

Tegelijkertijd zit de deur naar GroenLinks-PvdA 'echt wel dicht', benadrukt Vullings. "Je kan in wonderen geloven, maar ik kan je vertellen dat Yeşilgöz bij de kerstboom niet magisch is aangeraakt door een engeltje van die partij. Het gaat nog steeds niet gebeuren." En dus lijkt het er volgens hem toch wel echt op dat de drie partijen afkoersen op een minderheidskabinet.

Na de vorige verkiezingen maakten we onderstaande uitlegvideo over de nieuwe regels in de kabinetsformatie

5. Voor de kerst is niet gelukt, wanneer hebben we een nieuw kabinet?

"Met deze verkiezingsuitslag was eigenlijk meteen wel duidelijk dat we geen nieuw kabinet voor kerst zouden hebben", zegt Vullings. "Zeker toen al snel duidelijk werd dat de VVD de poot stijf houdt en echt niet met GroenLinks-PvdA in een coalitie stapt." Nu dat 'obstakel' uit de weg is, zou het volgens hem snel kunnen gaan de komende weken. Informateur Letschert heeft van de Tweede Kamer namelijk tot vrijdag 30 januari gekregen.

De politiek commentator verwacht dat D66, VVD en CDA tegen die tijd ook echt een regeerprogramma willen presenteren, zeker als duidelijk wordt dat ze samen een minderheidskabinet gaan vormen. "Daarna kan de echte formatie beginnen: welke partij krijgt welk ministerie en wie worden de bewindspersonen? Als dat een beetje vlot gaat, zouden we zomaar ergens half februari een nieuw kabinet kunnen hebben."

Als de drie partijen eerst nog willen kijken of ze van tevoren afspraken kunnen maken met oppositiepartijen, kan het wat langer duren. "Dan is er wellicht nog een nieuwe gespreksronde met die partijen nodig", legt hij uit. "Hoe lang dat dan duurt, is nu moeilijk in te schatten. Maar ik verwacht dat het hooguit een paar weken zal zijn. Dus in dat geval kunnen we eind februari, begin maart een nieuw kabinet hebben."

6. Tot slot: hoe gaat dit uiteindelijk aflopen, verwacht je?

Dat kunnen we uiteindelijk pas over 1 à 2 jaar zeggen, zegt Vullings. "Je ziet dat D66 en CDA er meteen de vaart in wilden hebben als reactie op het kabinet-Schoof. Ze willen echt uitstralen: 'Nederland kan zich geen verdere stilstand veroorloven, we moeten snel verder.'" En het gaat volgens hem ook best wel rap: "Als we daadwerkelijk ergens volgende maand een nieuw kabinet zouden hebben, is dat een stuk sneller dan bij de vorige formaties."

Maar aan die snelheid kleven ook risico's, gaat de politiek commentator verder. "Zeker als er een minderheidskabinet komt dat pas in de regeerperiode op zoek moet naar meerderheden. GroenLinks-PvdA-leider Jesse Klaver waarschuwde eerder voor een 'permanente formatie'. En daar zou hij gelijk in kunnen krijgen. Maar ja, dat weten we pas als het nieuwe kabinet er een poosje zit. Dus het blijft afwachten. Het beste inzicht heb je altijd achteraf", lacht hij.