Strandgangers langs de kust in Zuid-Frankrijk kijken naar bosbranden in de verteBron: AFP
Strandgangers langs de kust in Zuid-Frankrijk kijken naar bosbranden in de verte
Klimaatverandering

Klimaatverandering: waarom het lijkt alsof steeds minder mensen het belangrijk vinden en wat daaraan te doen is

Maak favoriet

Na een verzengend hete zomer - met grote natuurbranden, misoogsten, uitgedroogde rivieren en hittedoden - staat klimaat nog steeds niet bovenaan ons to-do-lijstje. Niet bij politieke leiders en niet bij burgers. Hoe kan dat? "Een spiraal van niks doen."

Terwijl diplomaten en wereldleiders aanschuiven bij de 31ste klimaattop in Turkije, heerst buiten de conferentiezalen vooral het gevoel dat hier een herhaling van zetten van de afgelopen jaren plaatsvindt: klimaatdoelen die afgezwakt worden en fossiele lobby's die overal aan tafel gaan zitten. En bovendien dreigt de top te verzanden in politiek geruzie.

Gevaarlijke hitterecords

Ondertussen stapelen gevaarlijke hitterecords zich wereldwijd op en ligt bij burgers bitterheid op de loer. Heeft betrokkenheid rondom klimaatverandering plaatsgemaakt voor verlamming en desinteresse? Het korte antwoord: nee.

Uit onderzoek van het EenVandaag Opiniepanel blijkt dat er veel zorgen zijn om het klimaat. Mensen willen wel in actie komen, maar zitten collectief op hun handen omdat ze denken dat de rest van de wereld niets doet.

Ander doet nog minder

"Daar ligt de kern van het probleem", zegt gedragswetenschapper Reint Jan Renes van de Hogeschool van Amsterdam, gespecialiseerd in klimaatgedrag. "Het onderliggende mechanisme is dat we van elkaar het gevoel hebben: die ander is er toch niet mee bezig."

Als we naar de klimaatproblematiek kijken, zijn we geneigd om 'neerwaarts' te vergelijken, stelt de onderzoeker vast. "We spiegelen ons aan mensen die nog minder doen dan wijzelf, in plaats van dat we ons optrekken aan de koplopers. Terwijl we dat op andere vlakken juist wel doen. Als we bijvoorbeeld zien dat iemand goed is in sport, denken we al snel: dat wil ik ook. Maar bij het klimaat doen we dat niet."

'Echte zorgen na hete zomer'

Het gevolg is een psychologische valkuil. "De meeste mensen maken zich na een hete zomer echt wel zorgen", weet de omgevingspsycholoog.

Omdat we er niet veel over praten en niet tot zichtbare actie overgaan, ontstaat het idee dat niemand er meer mee bezig is
omgevingspsycholoog Reint Jan Renes

"Maar omdat we er niet veel over praten en niet tot zichtbare actie overgaan, ontstaat het idee dat niemand er meer mee bezig is", gaat Renes verder. "En dat niets doen is besmettelijk. We houden elkaar op die manier vast in een maatschappelijke verlamming."

Stilte in Den Haag

Het helpt niet dat politiek Den Haag vooral met zichzelf bezig is en het oorverdovend stil blijft met betrekking tot klimaatverandering en eventuele plannen.

"Waar de overheid tijdens de coronacrisis iedereen meenam en dagelijks hamerde op het gezamenlijk afvlakken van de besmettingscurve, blijft het na alle extreme klimaatverschijnselen angstvallig stil", ziet Renes.

'Handelen doet ertoe'

"Beleid is ook een signaal. Als de overheid niets zegt en niets uitlegt, dan denkt de burger: zie je wel, het zal wel meevallen, waarom zou ik me dan druk maken?"

"Terwijl TNO vorig jaar heeft uitgerekend dat we al een enorme CO2-winst boeken als we met z'n allen een paar concrete stappen zetten in ons woon-, vlieg- en eetgedrag. Dus ons gezamenlijk handelen doet er wel degelijk toe", benadrukt Renes.

Duurzaamheid als normaal beschouwen

Dat is geen betutteling, vindt hij: "Er is toch ook niemand die de maximumsnelheid van 100 kilometer per uur op de snelweg betuttelend noemt, of het niet meer roken in cafés en restaurants. Het is simpelweg afspreken hoe we veilig samenleven."

Niet alleen de overheid, ook het bedrijfsleven en grote publieke organisaties moeten meer bijdragen om klimaatbewustzijn te creëren, zegt de omgevingspsycholoog. "Zij functioneren als ankerpartijen in de samenleving en bepalen voor een groot deel wat we met z'n allen als normaal beschouwen."

Vegetarisch restaurant

Ook dierentuin Artis wilde klimaatvriendelijker worden, maar dat ging in het begin niet zonder hobbels. "7 jaar geleden besloten we het roer radicaal om te gooien: ons restaurantmenu werd volledig vegetarisch", vertelt manager duurzaamheid Savitri Groag van Artis.

"Dat deden we destijds vol trots en met een hoop tamtam, maar het werkte averechts. We riepen heel enthousiast dat we alleen nog maar vegetarische kroketten, hotdogs en gyros gingen verkopen. Maar zodra je dat woord gebruikt, schieten veel mensen in de verdediging. Ze ervaren het als een inbreuk op hun keuzevrijheid, als een verlies. De eerste periode zagen we onze omzet dan ook kelderen."

'Je hoort niemand meer klagen'

Artis krabbelde niet terug, maar koos ervoor de strategie om te gooien naar een stille duurzaamheidsomslag in de horeca. "Niet door het stiekem te doen, maar door het vooral ook niet aan de grote klok te hangen", legt Groag uit.

"We hebben het hele concept vernieuwd. Geen nadrukkelijke vleesvervangers meer, maar simpelweg lekker eten met verse salades, falafel, hummus. Het aanbod is nog altijd vegetarisch en grotendeels plantaardig, maar we plakken er geen stickers meer op. Sindsdien stijgt de omzet elk jaar weer. Als bezoekers honger hebben en een heerlijk broodje kimchi eten, hoor je niemand klagen."

Angst voor kritiek

Omgevingspsycholoog Renes ziet dat veel bedrijven die stap ook zetten, maar er uit angst voor kritiek nog te weinig over naar buiten treden, het zogeheten 'greenhushing'.

"Dat is zonde, want juist als supermarkten, banken of publieke instellingen hun duurzame keuzes wél uitdragen, geven ze een krachtig signaal af: dit vinden wij belangrijk. Zo verschuif je stap voor stap de maatschappelijke norm."

'Geen opgestoken vingertje'

Volgens Groag zit de sleutel om mensen klimaatbetrokken te maken in het bieden van een positief handelingsperspectief via beleving. "In ons vernieuwde aquarium zien bezoekers prachtige koralen en de mooiste vissen, maar ze lezen ook over de kwetsbaarheid van het ecosysteem en de invloed van klimaatverandering."

"Als je een leuk dagje uit bent, sta je veel meer open om geraakt te worden. Geen opgestoken vingertje, maar een zachte les en laten zien wat je zelf kunt doen. Dat is minstens zo belangrijk als die grote conferenties in het buitenland."

Advertentie via Ster.nl