Is 'experiment' met minderheidskabinet mislukt? 'Het gaat in ieder geval niet goed, nee'
Het kabinet-Jetten is al dagen in crisis omdat de VVD zich buitenspel voelt gezet door coalitiepartners D66 en CDA. Waar ging het precies mis? En wat is ervoor nodig om een minderheidskabinet wél te laten slagen? "Het begint met een cultuurverandering."
Nog geen 9 maanden is het kabinet nu aan de slag, en nu al is het chaos en dreigt de regering te vallen. Betekent dat ook een mislukking van het 'experiment minderheidskabinet'? Zo stellig is expert Claes de Vreese niet, 'maar het gaat in ieder geval niet goed'.
'Spannend' experiment
De Vreese is hoogleraar politieke communicatie aan de Universiteit van Amsterdam en expert op het gebied van minderheidskabinetten. Hij komt uit Denemarken, waar het heel normaal is dat de regering geen meerderheid in het parlement heeft.
Hij was daarom tijdens een eerdere kabinetsformatie een van de adviseurs over de minderheidsconstructie. "Een dubbel en spannend experiment", noemde hij het toen. Want Nederland zou volgens hem veel voorwaarden missen voor een succesvol minderheidskabinet, zoals een parlement met maar één Kamer in plaats van twee.
'Zo werkt het niet goed'
Na alle politieke chaos in politiek Den Haag van de afgelopen dagen ziet ook De Vreese dat het minderheidskabinet in deze vorm niet goed werkt. "Dit minderheidskabinet is geboren uit een situatie waarin er al stilstand en frustratie was met de bestuurbaarheid van het land", legt hij uit.
Maar die bestuurbaarheid is volgens hem een lastig beest om te temmen als regering zonder meerderheden. Het kabinet én de Tweede Kamer hadden om die reden dan ook meer gesprekken kunnen en misschien wel moeten voeren over ieders rol, zegt de politicoloog.
Rol premier Jetten
Premier Rob Jetten had meer de regie kunnen pakken om de nodige politieke cultuurverandering in gang te zetten, vindt De Vreese. "Je mag in zekere zin discipline afdwingen en vragen van partijen", zegt hij. "Dat zal ook wel moeten in het Nederlandse politieke landschap dat zo gefragmenteerd is, met zoveel kleine partijen en fracties."
Je mag in zekere zin discipline afdwingen en vragen van partijen.hoogleraar Claes de Vreese over de rol van premier Jetten
Het is volgens hem duidelijk dat in de onderhandelingen rond de begroting en later het belastingplan onvoldoende is gesproken over hoe die aangepakt zouden worden. "Dat is niet gebeurd en daardoor is het wel heel moeilijk geworden nu."
Bij onderwerp blijven
Daarbij is het ook belangrijk dat partijen bij het onderwerp van discussie blijven, benadrukt de politicoloog. "Als je het bijvoorbeeld hebt over het belastingplan, dan moet je het dáárover hebben." In de onderhandelingen stelden JA21 (asielbeleid), BBB (stikstofbeleid) en SGP (medisch-ethische kwesties) aanvullende eisen.
En dat moet je voorkomen, weet hij. "In een minderheidskabinet moet van tevoren afgesproken worden: hoe voorkom je dat partijen telkens onderwerpen aan elkaar verknopen? Anders werkt een minderheidsvariant niet."
'Compromissen belangrijk'
De afgelopen maanden draaiden vooral om de vraag: gaat het kabinet over links of over rechts? Het leek alsof dat de enige twee smaken waren. "Het is problematisch als politieke partijen eigenlijk niet een compromis willen sluiten", zegt De Vreese daarover.
"Terwijl we uit onderzoek weten dat de meeste kiezers best begrijpen dat je wat water bij de wijn moet doen en dat je afspraken moet maken", gaat hij verder. "De kunst en bereidheid om dat te doen, die moet voorop staan bij alle politieke partijen."
Succesvol in Scandinavië
In Scandinavië ziet de Deense expert die bereidheid tot afspraken maken veel meer. "Politici weten in die landen dat je continu een meerderheid moet opzoeken en dat je dus continu deals moet sluiten."
Minderheidskabinetten zijn daar volgens hem simpelweg ook succesvol 'omdat ze die daar al een hele tijd hebben'. Hij voegt er meteen aan toe dat dat een beetje flauw is om te zeggen, 'maar het helpt natuurlijk wel dat het daar inmiddels ingebakken in de cultuur is'.
Leren voor de toekomst
Hoe het nu verder moet in Nederland is nog onduidelijk. "Maar ongeacht welke stap er nu genomen wordt, moet het kabinet afspreken wat ze gaan doen aan de onderlinge verhoudingen én aan de verhoudingen met de Kamer", geeft De Vreese als advies.
"Ook na eventuele nieuwe verkiezingen is de kans groot dat nog een keer gekeken moet worden naar een minderheidsvariant, omdat het niet heel makkelijk is om tot grote en stabiele meerderheden te komen." Mede daarom vindt hij het belangrijk om te leren van wat er nu niet goed is gegaan.