Invasieve exoten: we komen er niet meer van af, maar tóch heeft bestrijding nut

Vanaf 1 januari wil minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur Jaimi van Essen de regels voor de bestrijding van 23 soorten invasieve exoten versoepelen. Ze kunnen vanaf 2027 makkelijker afgeschoten worden, zonder dat er toestemming nodig is van de provincie. Want, zo vindt het kabinet, deze plant- en diersoorten vormen een gevaar voor onze natuur. Maar wat is dat eigenlijk, 'onze natuur'? En is dit niet een verloren strijd?

Menselijk handelen

Ecoloog Janneke van der Loop is expert op het gebied van invasieve exoten. Aan het water bij de Graafsche Raam weet ze er al drie aan te wijzen. "In dat water zitten kreeften, grote waternavel en daar de nijlgans." Ze ziet vanuit haar werk dat het aantal exoten sterk toeneemt. "Allemaal dieren die hier niet thuishoren. Of eigenlijk: dieren en planten die door menselijk handelen in Nederland terecht zijn gekomen."

Met menselijk handelen doelt Van der Loop bijvoorbeeld op handel in bepaalde buitenlandse planten of huisdieren, die zich vervolgens in de natuur verspreiden. "Het kan ook per ongeluk gebeuren, bijvoorbeeld dieren die in een volière zitten en ontsnappen. Maar helaas zijn menselijke acties bijna altijd de grondslag. Het is onze eigen schuld, en nu proberen we het te herstellen."

Fascinerende paradox

En daar zit gelijk de crux, zegt documentairefotograaf Wouter Zaalberg. Sinds 2023 fotografeert hij alles wat te maken heeft met invasieve exoten, om "die strijd tussen mens en exoten proberen weer te geven."

Dat begon vooral vanuit fascinatie voor een bepaald soort paradox, vertelt hij. "Dat is natuurlijk het kenmerk van de invasieve exoten: de mens heeft ze hier gebracht en de mens wil ze vervolgens ook weer kwijt. Want we willen onze eigen natuur toch een beetje behouden."

'Serieus probleem'

Het zegt volgens hem iets over hoe de mens met de natuur omgaat. "Het komt altijd op de laatste plaats en dat zie je ook hier. Dus we importeren, we slepen spullen over de hele wereld en de gevolgen, dat kan eigenlijk iedereen maar uitzoeken." En dat wordt dan ook steeds zichtbaarder, volgens Zaalberg. "Het is ook wel echt een serieus probleem, dus het is mooi om daar je camera op te richten."

Een serieus probleem, zo ziet ecoloog Van der Loop het ook. "Invasieve exoten kunnen schade veroorzaken aan de economie, biodiversiteit en volksgezondheid. Soms ook een combinatie van alledrie. Wat we eigenlijk nu zien is dat de natuur er heel erg onder lijdt."

'Teruggroeiend karakter'

De uitheemse plant- en diersoorten verstoren de natuur doordat ze inheemse planten en dieren verdringen, voedsel en ruimte wegnemen, en ziektes kunnen verspreiden, vertelt Van der Loop. "Hun natuurlijke vijanden zijn in het thuisland gebleven en dat maakt eigenlijk dat ze vrij zijn om alles te overwoekeren. Wat je overhoudt is dat we zoveel dieren en planten verliezen dat de natuur heel eentonig wordt."

Het lastige aan het bestrijden van de invasieve exoot is volgens Van der Loop het 'teruggroeiende karakter'. Ze vertelt: "Dus op het moment dat mijn collega's die grote waternavel weghalen, is het binnen 2 weken eigenlijk weer terug. En dat maakt ook die economische schade zo groot, want er moet voor enorm veel geld beheerd worden om de waterveiligheid te garanderen, om de natuur op orde te houden."

Kannibalistische rivierkreeft

Ze benoemt nog een hardnekkig voorbeeld: de Amerikaanse rivierkreeft. "Het vangen van rivierkreeften leidt in de regel tot meer rivierkreeften. Dit zijn kannibalen: de groten eten de kleintjes op. Maar als de populatie heel erg terugvalt door het wegvangen, zie je dat de vrouwtjes een voortplantingsrespons krijgen. En dat er dus eigenlijk alleen maar meer rivierkreeften voor terugkomen."

Het is slechts een greep uit de moeilijkheden rondom de bestrijding van de invasieve soorten. Van der Loop benadrukt dat het altijd maatwerk blijft: wat voor sommige locaties en soorten werkt, werkt niet voor andere. Toch worden er ook veel overkoepelende maatregelen genomen, zoals de nieuwe regelgeving van minister Van Essen.

'Maakt niks uit'

Die is volgens Van der Loop wel degelijk zinvol. "Het afschieten van deze dieren wordt straks een stuk makkelijker: het helpt als we sneller kunnen handelen. Op het moment dat we te lang wachten en er te veel bureaucratische stappen moeten worden gedaan, hebben die soorten zich alweer zoveel voortgeplant dat het daarna nog moeilijker wordt. Minder voortplanting is uiteindelijk minder bestrijdingsacties die nodig zijn."

Ook fotograaf Zaalberg ziet de toegevoegde waarde van de versoepelde regels. Toch zegt hij: "Ik vraag me alleen af of je hiermee die exoten wegkrijgt. De snelheid en de hoeveelheid waarmee die exoten hier zijn is zo hoog dat het eigenlijk niet zoveel uitmaakt. Ze vestigen zich hier toch wel. Dus je stelt misschien uit wat eigenlijk toch wel gaat gebeuren."

Niets doen is geen optie

Het is een 'gebed zonder einde', volgens Zaalberg. "Tenzij je echt een soort militaire operatie op gang zet, met enorm veel personeel, enorm veel geld om echt een soort uit te gaan roeien. Anders krijg je het allemaal niet weg."

Dan blijft de vraag over: als de strijd zo hardnekkig is, zijn de tientallen miljoenen die eraan worden besteed het dan wel waard? Maar niets doen, dat is geen optie, volgens Van der Loop. "Er is een heel groot verschil tussen niet helpen en niet opgelost krijgen. Gelukkig helpen de maatregelen die we treffen zodanig dat het watersysteem alsnog open kan zijn en kan blijven bestaan."

Balans vinden

"Het is een utopie om te denken dat ze nog helemaal weggaan." We moeten een balans zien te vinden, zegt de ecoloog. "Als we het allemaal laten gaan, is de schade en de kosten daarvoor nog veel groter."

"Maar vooral ook de druk die dat op de natuur geeft. We moeten zorgen dat zij een goede plek in ons ecosysteem krijgen." De ecoloog hoopt vooral op meer handelingsperspectief.

Mens de grootste invasieve exoot

Ze vertelt: "We kunnen nu niks anders doen dan op dit moment accepteren, en verder zoeken naar de oplossing. Maar voor heel veel soorten is er daadwerkelijk wel wat aan te doen."

Tenslotte hoopt fotograaf Zaalberg over te brengen: "Je ziet dat wij de natuur best wel ontregelen door dat gesleep met al die spullen en door onze reisbewegingen. Dus in die fotoserie van mij zie je uiteindelijk ook dat de mens misschien wel de grootste invasieve exoot van allemaal is."