Europa is al heel de week in de greep van extreme hitte. Kranten staan vol met praktische tips om het hoofd koel te houden. Maar waarom hebben we het over aanpassen in plaats van de oorzaak aanpakken? "We bespreken duurzaamheid alsof het een straf is."
Code rood, hittekracht 10 en sneuvelende weerrecords. Hittegolven zijn allang geen uitzondering meer. De afgelopen jaren vielen er in Europa 200.000 hittedoden. In Franse en Engelse ziekenhuizen zorgt dat nu voor grote problemen door de vele patiënten en uitvallende apparatuur.
Drukker in het ziekenhuis
Ook in onze ziekenhuizen is het drukker. Niet zozeer met meer patiënten, wel met andere patiënten waarvan de behandeling veel meer tijd kost. Dat zegt spoedeisendehulparts David Baden van het Diakonessenziekenhuis in Utrecht.
Hij ziet vooral dat een kwetsbare groep mensen ontregeld raakt door de warmte: "Dus als je wat ouder bent, medicijnen neemt of heel jong bent. Dan merk je dat die hitte wat doet op het inwendige van je lichaam."
Malaria naar Nederland?
Als het aantal hittegolven toeneemt verwacht Baden ook grote gevolgen in de spoedzorg, bijvoorbeeld door andere ziektes. "Ziektes die we nu nog niet in Nederland hebben, zoals malaria, kunnen ook naar Nederland komen." Ook verwacht hij een effect op normale aandoeningen zoals hart- en long problemen: "Die zullen met een hogere temperatuur toenemen."
Zelfs mentale problemen kunnen door de hitte verergeren, vertelt de arts. "Die hebben gewoon een enorme impact op mensen en die nemen ook toe door hitte. Dus eigenlijk aan alle kanten verwachten we juist in de acute zorg een toename van acute patiënten, helaas."
Niet gekeken naar de oorzaak
Het zijn allemaal gevolgen die het veranderende klimaat met zich meebrengt. Toch ziet docent Willemijn Vermeer van de master Klimaatpsychologie- en gedrag op de Hogeschool van Amsterdam dat er maar weinig naar de oorzaak wordt gekeken. "De afgelopen week lag de focus heel erg op: hoe houden we ons een beetje staande met dit weer? Dus heel erg in het hier en nu."
"Terwijl we natuurlijk ook nog moeten proberen om verdere klimaatverandering te beperken. Daar gaat het eigenlijk gewoon veel te weinig over."
Klimaat als olifant in de kamer
Volgens Vermeer onderschatten mensen de invloed die ze hebben en het feit dat andere mensen zich ook zorgen maken. "Het gesprek is toch: 'poeh hè, warm'. Terwijl ik ook wel het idee heb dat de link met klimaatverandering voor veel mensen wel bekend is."
Maar om dan uit te spreken dat je je daar zorgen over maakt, dat vinden mensen volgens de gedragswetenschapper moeilijk om te doen. "Het is toch een beetje de olifant in de kamer, misschien niet goed voor de sfeer en je weet ook niet of anderen die zorgen delen. Dus het is sociaal spannend."
Wat kun je zelf doen?
Daardoor wordt het onderwerp vermeden of kleiner gemaakt en dat is volgens Vermeer niet nodig. "We weten uit heel veel onderzoek dat die zorgen echt heel breed gedeeld worden, maar in het dagelijks leven en het sociale verkeer is het toch handiger om er niet al te diep in te duiken. Om dan degene te zijn die als eerste zegt: 'Goh, ik vind het ook wel beangstigend en wat gaan we doen met z'n allen?' Dat moet je ook maar durven uitspreken."
Het komt volgens de gedragswetenschapper ook omdat klimaatverandering abstract is. "Mensen vinden het toch moeilijk om te bepalen wat ze moeten doen en denken vaak dat wat je individueel doet geen zin heeft. Zo van: 'Ik kan dat wel in mijn eentje gaan doen, maar de grote bedrijven of China of m'n buurman doen het allemaal niet, dus waarom zou ik het doen?"
Vliegschaamte
Zijn crises veroorzaakt door klimaatverandering dan genoeg om het probleem minder abstract te maken? "Zeker niet", zegt Vermeer. "Ik denk dat het vooral erg helpt om je eigen duurzame gedrag relationeel te maken. Dus door met anderen in gesprek te gaan. Zonder heel beschuldigend of confronterend te doen, maar gewoon uit te leggen waarom je bepaalde keuzes maakt en waar je mee worstelt."
Daardoor gaat langzaam een sociale norm veranderen, bijvoorbeeld over hoe we kijken naar vliegen. "Het woord 'vliegschaamte' bestond een aantal jaar geleden ook niet. Dus het lijkt misschien alsof we nog helemaal niet duurzaam doen, maar onder het oppervlak verandert er al wel wat."
Urgentiebesef
Ze legt het uit als het systeem dat 'poreus' moet worden. "En ik denk dat dit dus ook een beetje het hoopgevende verhaal hieraan is. Dat er mogelijk wel iets verandert aan het urgentiebesef als meer mensen hardop hun zorgen delen."
"Niet alleen wij burgers, maar ook politici en bedrijven en organisaties, die nu hun groene daden wegstoppen omdat ze bang zijn voor imagoschade."
Wat de politiek moet doen
En naast het gesprek met elkaar voeren, is het ook aan de politiek om simpelweg meer te doen, vindt Vermeer. "We halen de klimaatdoelen bij lange na niet. Er moet dus gewoon meer klimaatbeleid komen. We moeten heel snel van de fossiele brandstoffen af."
Ze maakt de vergelijking met de coronacrisis en zou een persconferentie van premier Jetten een prima idee vinden. "Covid werd echt als een crisis gebracht en we zagen toen hoe wendbaar we waren als samenleving. We waren bereid tot grote gedragsverandering. Omdat het moest, maar ook omdat echt iedereen het erover had. Ik heb Jetten nu ijsjes zien uitdelen, maar dat heeft echt niet de urgentie die nu nodig is."