Hoe koningin Wilhelmina tijdens de Tweede Wereldoorlog uiteindelijk terugkeerde in Nederland

Vorig week werd in een speciale 'verenigde vergadering' van de Eerste en Tweede Kamer herdacht dat toenmalig koningin Wilhelmina op 20 november 1945 de eerste Troonrede na de Tweede Wereldoorlog gaf. Een belangrijk startpunt van het naoorlogse Nederland, dat begon met de terugkeer van de vorstin.

Gepantserd naar de grens

Het Zeeuwse dorpje Eede was het toneel van die historische gebeurtenis. Hugo de Jonge, huidig commissaris van Koning in Zeeland, zei in talkshow Café Kockelmann dat de vorstin in 1944 weer voet op Nederlandse bodem zette. Maar dat klopt niet: Wilhelmina keerde na haar ballingschap in Engeland op 13 maart 1945 voor het eerst terug naar het vaderland.

"Haar komst is heel lang geheim gehouden", vertelt voorzitter Ronald de Croock van de dorpsraad in Eede. De vorstin reisde vanuit Engeland via Antwerpen naar het zuiden van Nederland, wat toen al bevrijd was door de geallieerde troepen. In een van de Amerikanen geleende gepantserde auto reed ze richting de grens.

Lijn van varkensmeel

Eede was zwaar gebombardeerd in de oorlog en veel inwoners hadden noodgedwongen onderdak gezocht in omliggende dorpen. Zo ook in Maldegem, net over de grens in België. Toen Wilhelmina daar doorheen wilde rijden stond het dorp al snel op z'n kop. "Ze werd daar al opgehouden door landgenoten die haar toewuifden met Nederlandse vlaggen", zegt De Croock.

Het plan was om om 12.00 uur aan te komen in Nederland, maar dat werd uiteindelijk een half uur later. De vorstin stapte vlak voor de grens uit de auto en ging te voet verder. Vervolgens stapte ze over een geïmproviseerde lijn. "Aangezien er geen verf voorhanden was werd er varkensmeel gebruikt om de grens te markeren", weet De Croock.

Symbool van eenheid

Dat Wilhelmina terugkeerde was een belangrijk moment voor de Nederlanders, weet historicus Wim Berkelaar. "Het was toch wel echt iets heel groots toen ze daar aankwam", vertelt hij. Nederland is in de 80 jaar sinds de bevrijding veel veranderd, maar in die tijd was ons land volgens hem best wel koningsgezind.

"Zeker in die oorlogstijd", benadrukt hij. "Er waren ook allerlei republikeinen die toch weer achter de majesteit gingen staan, omdat ze een symbool van eenheid was tijdens de oorlog. Ze toonde zich heel betrokken bij het Nederlandse wel en wee, ook met haar oproepen vanuit Londen van: 'wees moedig' en 'wees sterk'."

Geen toestemming

Eigenlijk had Wilhelmina al veel eerder naar Nederland willen terugkeren, de geallieerde troepen waren immers al in september 1944 het zuiden van het land binnengetrokken voor de bevrijding. Maar dat mocht niet van de Amerikanen en Britten, vertelt Berkelaar.

"Kijk, wij zien Wilhelmina natuurlijk als een soeverein vorst, als onderdeel van de Nederlandse regering misschien. Maar het hele verhaal is dat ook die regering helemaal gebonden was aan SHAEF, het geallieerde opperbevel onder leiding van generaal Dwight Eisenhower", legt de historicus uit.

Gefrustreerd in ballingschap

Je kon niet zomaar even heen en weer gaan tussen Engeland en bevrijd gebied, zelfs niet als 'Koningin der Nederlanden', benadrukt hij. "Dat kon alleen met toestemming van de geallieerden." En die kreeg Wilhelmina dus lange tijd niet. Het was nog altijd oorlog en ze vonden het te gevaarlijk voor haar om naar Nederland af te reizen.

"Maar dat betekende wel dat ze gefrustreerd in Engeland zat met het idee: ik wil eigenlijk bij mijn volk zijn", zegt Berkelaar. En dat gevoel had Wilhelmina volgens hem eigenlijk al sinds het begin van de oorlog. De vorstin wilde namelijk helemaal niet naar Engeland vluchten, maar werd op 13 mei 1940 - 1 dag voor het bombardement op Rotterdam - overgehaald door de militaire leiding om Nederland toch te verlaten.

'Geschiedenis doorgeven aan jeugd'

"Wilhelmina is echt met heug en meug vertrokken destijds", gaat hij verder. Maar dat is volgens de historicus wel een 'heel verstandig besluit' geweest. "Als ze niet was vertrokken was ze gearresteerd, en dan was ze een gijzelaar geworden van de Duitsers." Een soort 'Leopold', wijst Berkelaar naar de toenmalige koning van België, die wél bleef en gevangen werd genomen.

Uiteindelijk zou het 5 jaar duren voordat Wilhelmina weer voet op Nederlandse bodem zette. Een belangrijk moment in de vaderlandse geschiedenis dat nog altijd herdacht wordt. Eerder dit jaar werd het nog nagespeeld in Eede, onder andere door De Croock. Het was volgens hem een bijzonder moment, met veel waarde: "Want het is heel belangrijk om de geschiedenis door te geven aan de jeugd."