Hebben bodycams in de trein zin? Dit zijn de effecten voor conducteurs en reizigers

Vanaf 2020 gebruikt al het handhavend en controlerend personeel van Arriva een bodycam. De stewards van Arriva, die een soortgelijke functie als hoofdconducteurs bij de NS bekleden, zijn positief en kunnen zelfs bijna niet meer zonder. "Ik ben er blij mee. Ik heb er zeker baat bij gehad. Het geeft toch meer rust."

Zware incidenten

Hoewel de veiligheidsmedewerkers van de NS wel al langer met bodycams werken, zijn dus vanaf vandaag ook de conducteuren aan de beurt. Dat er iets te winnen valt aan de veiligheid van conducteurs en stewards is duidelijk.

Zo gaf vakbond FNV recent nog aan dat het aantal zware incidenten waarbij NS-medewerkers betrokken waren verder opliep tot 1.132 per jaar. Dat zijn ongeveer drie per dag, alleen al bij NS. Maar ook in het stads- en streekvervoer ziet FNV diezelfde trend.

Beledigen, schelden, aanvallen

Steward bij Arriva Jan Veldhuis vertelt over een incident van pas geleden: "Op station Groningen was er 's ochtends vroeg uitgaanspubliek. Toen was er een vrij grote groep waar al verschillende keren aan was gevraagd om weg te gaan. Dat begint dan met beledigen, met schelden. Dan hebben ze geen vervoerbewijs, willen ze niet meewerken, niet luisteren", somt hij op.

"En op een gegeven moment valt die een collega van mij aan", gaat hij verder. Op dat moment kwam de bodycam als geroepen. Veldhuis vertelt: "Dan is het toch wel klaar. En dan is het heel fijn dat je die bodycam hebt."

De-escalatie door camera

Gaan deze bodycams het verschil maken? De NS deed al eerder een proef met bodycams en concludeerde dat de apparaten 'de-escalerend' werken. "Je ziet gewoon dat het de-escaleert", bevestigt ook Veldhuis, die al zo'n 6 jaar een bodycam draagt. "Dat de woorden die ze gebruiken toch wat netter worden, of dat ze allemaal niets meer zeggen."

Hij geeft als voorbeeld: "Mensen die bijvoorbeeld zonder vervoerbewijs in de trein zitten, kunnen erg vervelend reageren. Als ik ze dan wijs op de bodycam en dat het gedrag ook wordt gefilmd, dan zie je al vaak gedragsverandering. Dat schrikt mensen af."

Wisselende resultaten

Bodycams dragen duidelijk bij aan het veiligheidsgevoel van de steward of conducteur, zegt Veldhuis. Maar of bodycams ook daadwerkelijk bijdragen aan de veiligheid is nog maar net de vraag, zegt universitair docent IT-recht Gerard Ritsema van Eck van de Rijksuniversiteit Groningen.

"De resultaten, als we kijken naar het wetenschappelijk onderzoek naar bodycams, zijn eigenlijk heel wisselend. Dus de ene keer zie je wel dat het de-escalerend werkt, de andere keer zie je dat niet. En wat we wel weten, is dat mensen die de bodycam dragen - politieagenten, conducteurs - dat die zich veiliger voelen. Of ze dan ook echt veiliger zijn, is eigenlijk niet te zeggen."

Verschilt per persoon

Volgens Ritsema van Eck geldt dat dan ook alleen voor de conducteurs en stewards, niet per se voor de reizigers. "Mensen die een bodycam zien bij iemand anders, reageren daar heel wisselend op. Dus de ene persoon geeft het ook een gevoel van veiligheid en de ander voelt zich juist onveilig door het zien van een bodycam."

Het voorkomen van agressie door een bodycam is dan ook geen gegeven, ziet Ritsema van Eck: "Als je agressie wil voorkomen, dan moet je er niet te veel van verwachten, want iemand die dronken is of iemand die drugs heeft gebruikt, gaat niet opeens rustig worden omdat hij een camera ziet."

Rechten als reiziger

De vraag of filmen zomaar mag, is volgens universitair docent Ritsema van Eck makkelijk te beantwoorden: "Je zit in een trein van de NS of de Arriva. Ja, daar gelden de regels van de vervoerder. En als zij daar een camera willen gebruiken, dan kan dat."

Wat je wel kan doen, is inzage vragen, vertelt hij. "Je hebt recht om zelf die beelden te zien en ook te vragen of ze die beelden willen verwijderen. Dan moeten ze dat sowieso na een korte periode al doen. Maar als jij kan zeggen: 'Joh, ik sta gewoon een beetje niet zo charmant op die beelden en er gebeurt verder niks op', dan heb je in principe daar recht op.'"

Staat altijd aan

De bodycam staat dan ook in principe altijd aan, vertelt Veldhuis. "Zodra wij de dienst beginnen, zetten wij hem aan met een knopje bovenop. Dan begint hij te filmen, alleen hij slaat niks op. Pas op het moment dat ik die grote knop twee keer indruk, dan worden de beelden vastgelegd."

"Beelden die worden uitsluitend gebruikt onder strikte voorwaarden. Er zijn ook maar een beperkt aantal mensen die beelden mogen inzien binnen Arriva. En voor de bewijsvoering kunnen ze door de politie worden gevorderd. En ook daar staan weer richtlijnen voor op welke wijze dat moet", legt hij uit.

Lastig te zien

Waar de bodycam ook van pas komt is ná een incident, vertelt Veldhuis, "ter ondersteuning bij aangifte." Zo kunnen de beelden gebruikt worden als bewijslast en ziet daardoor Arriva ook meer bereidheid om aangifte te doen.

Toch blijft het lastig dit grootschalig in te zetten, zegt universitair docent Ritsema van Eck. "Als je een bodycam draagt, is het bewijs niet altijd bruikbaar. Soms is er gewoon niet zo heel veel te zien op zo'n bodycam. Hij hangt een beetje los, hij staat een beetje naar beneden. En dan is het heel lastig om echt iets te kunnen bewijzen op basis van die beelden."

Veiligheid bevorderen

Het vorige kabinet trok 12 miljoen euro uit voor de aanschaf van de bodycams om de veiligheid in het openbaar vervoer te bevorderen. Niet alleen Arriva, maar ook de politie, BOA's en de NVWA zetten bodycams in of zijn met proeven bezig. In het huidige coalitieakkoord staat dat BOA's en politieagenten bodycams krijgen "zodat ze veiliger kunnen werken".

Alom bodycams dus, maar volgens Ritsema van Eck is dat niet per se de oplossing voor het voorkomen van agressie. "Bodycams kunnen helpen, in sommige gevallen, om mensen op te sporen als je goede beelden hebt. Maar je voorkomt er redelijk weinig mee. Dus als je die verruwing van de maatschappij wil oplossen, dan ben je eigenlijk al te laat op het moment dat je een bodycam gaat dragen."

Ondersteuning en rust

Toch is het voor steward Veldhuis een welkom ondersteuningsmiddel. "Mocht er wat gebeuren, dan heb je ook achteraf altijd toch van: heb ik het nou wel goed gezien? Nou, dan ik kan kijken van: ja Jan, dat heb je goed gezien."

Het geeft rust, en bovendien blijkt het volgens hem voor reizigers van Arriva ook goed te doen. "In de beginperiode dat we ze droegen, ja, dan valt dat op. Maar mensen zijn er nu wel aan gewend, heb ik het idee."