Gijzelnemer café Ede wil naar tbs-kliniek, maar er is geen plek: zijn zaak laat zien hoe systeem volledig is vastgelopen
Met een rechtszaak probeert de advocaat van gijzelnemer Corné H. een plek in een tbs-kliniek af te dwingen. Het is te gevaarlijk om hem in de gevangenis te laten blijven, zegt zijn advocaat. "Als hij niet snel wordt behandeld vrees ik nieuwe incidenten."
"We hebben meerdere malen gewaarschuwd dat het mis zou gaan, toch gebeurde er niets", zegt de getergde advocaat van Corné H. Jan-Jesse Lieftink. Zijn cliënt gijzelde in 2024 een groep mensen in café Petticoat in Ede en werd veroordeeld tot 9 maanden cel en tbs.
Ernstige psychische problemen
H. kampt met ernstige psychische problemen, is autistisch en hoort stemmen die hem opdrachten geven. Hij heeft dringend behandeling nodig, zegt Lieftink, maar ondanks zijn veroordeling zit hij nog steeds niet in een tbs-kliniek.
In de gevangenis in Vught verwondde hij zichzelf en gijzelde hij drie bewakers. Om te voorkomen dat het weer misgaat, spande Lieftink een kort geding aan om de staat te dwingen H. op te nemen in een tbs-kliniek. De overheid schiet hierin tekort, vindt Lieftink.
270 veroordeelden wachten
Of de rechtszaak iets oplost, is de vraag, zegt Gary de Man, hoofd patiëntenzorg bij tbs-kliniek Van der Hoeven in Utrecht. Maar hij begrijpt dat er geprobeerd wordt om een tbs-behandeling af te dwingen en is vooral blij met de aandacht voor het grotere probleem: dat het tbs-systeem volledig is vastgelopen.
Ruim 270 veroordeelden moeten naar een tbs-kliniek, maar kunnen dat niet, omdat alles vol zit. De gemiddelde wachttijd is inmiddels 2 jaar of langer. Ook in de kliniek van De Man zijn alle plekken bezet. Dat zij geen behandeling krijgen, maar in de gevangenis moeten wachten is zorgelijk, zegt De Man. "Dat is niet goed voor die mensen, niet goed voor het systeem en uiteindelijk ook niet goed voor de veiligheid."
Geweld tegen bewakers
Dat het niet goed is voor de veiligheid ziet ook gevangenisbewaker Johan*, die al tientallen jaren in de gevangenis werkt. De laatste tijd heeft hij slapeloze nachten van het onvoorspelbare gevaarlijke gedrag van patiënten die in de gevangenis wachten op een plek in de tbs-kliniek.
Dagelijks maken we vechtpartijen mee, vier of vijf keer per dag wordt een personeelslid aangevallen door een gedetineerde.gevangenisbewaker over tbs'ers die in de gevangenis wachten op een plek
"Wij zijn er niet voor opgeleid om met deze mensen om te gaan", zegt hij. "Uit het niets kan het escaleren." Johan maakt zich zorgen over het geweld dat ze als bewakers meemaken. "Dagelijks maken we vechtpartijen mee, vier of vijf keer per dag wordt een personeelslid aangevallen door een gedetineerde.
'In de steek gelaten'
Het wordt steeds onveiliger hierdoor. Er moet iets gebeuren. Ik wil het werk wel doen, maar ik wil ook gewoon veilig naar huis. Veel collega's zeggen: 'Ik heb geen zin meer om de klappen op te vangen.'"
Het gevoel in de steek te worden gelaten door de politiek overheerst bij Johan. "Er zou meer waardering moeten komen voor ons werk. Wij zijn het afvoerputje geworden."
Uniek systeem
Het tbs-systeem in Nederland is uniek, zegt De Man. Uit onderzoek blijkt dat de kans op herhaling een stuk kleiner wordt als plegers van zware misdrijven niet alleen worden opgesloten, maar ook worden behandeld. Tbs moet er dus voor zorgen dat mensen stap voor stap op een veilige manier weer naar buiten kunnen. Maar hij ziet dat dat op dit niet meer lukt, omdat het systeem steeds meer vastloopt.
Volgens De Man is het grootste probleem dat er geen goede doorstroming is. "Tbs-patiënten die klaar zijn met hun behandeling in de kliniek kunnen niet uitstromen. Zo hebben zij ook zorg nodig buiten de kliniek, maar er zijn overal lange wachtlijsten in de ggz." Ook is er een tekort aan (begeleide) woonplekken voor mensen die de kliniek verlaten.
'Aan alle kanten vastgelopen'
"Als er geen mensen kunnen uitstromen, kan er ook niemand instromen", zegt De Man. "De plekken blijven bezet door mensen die eigenlijk klaar zijn om de kliniek stapsgewijs te verlaten." Het systeem is aan alle kanten vastgelopen, ziet ook Lieftink.
"Sinds de moord op Anne Faber zijn rechters meer tbs gaan opleggen, alleen het aantal plekken is niet meegegroeid. Sterker nog: voor de moord op Anne Faber is een aantal klinieken juist gesloten", legt Lieftink uit. "Er is dus meer instroom, maar een tekort aan plekken. En het tweede probleem is dat er geen vervolgplekken zijn voor uitbehandelde tbs-patiënten. Zo verstopt het systeem steeds meer."
Not in my backyard
"We vinden allemaal dat het tbs-systeem belangrijk is voor een veilige samenleving, maar niemand wil uiteindelijk naast een tbs'er wonen", zegt Lieftink. Ook De Man merkt dat het lastig is om woningen, zorg en opvangplekken te vinden buiten de kliniek, omdat tbs'ers een stigma hebben. "Ook veel gemeenten hebben vaak liever geen tbs-ers in hun gemeenten. Ze vinden het belangrijk dat patiënten terugkeren in de samenleving, maar niet bij ons in de gemeente", krijgt De Man vaak te horen.
De Man hoopt dat de nieuwe staatssecretaris daar een rol in kan spelen, door te bevorderen dat gemeenten samen afspraken maken om toch plekken te creëren. Volgens hem is het aan de landelijke politiek om te laten zien dat dit nodig is om de samenleving veiliger te maken.
200 nieuwe plekken niet genoeg
"We moeten met een andere bril gaan kijken naar deze mensen", benadrukt Lieftink. "Ze zijn ziek. Als iemand kanker heeft, wordt hij ook behandeld om te genezen. Dat geldt ook voor deze mensen. Ook zij hebben een behandeling nodig en als ze genezen zijn kunnen ze weer terugkeren in de maatschappij."
De belofte is dat er voor 2030 200 nieuwe tbs-plekken bij moeten komen. "Maar daarmee zijn we er nog niet", zegt De Man. "De vraag is of er wel voldoende personeel is. En belangrijker: zolang de doorstroming niet goed loopt, loop je tegen dezelfde problemen aan."
*Johan is een verzonnen naam vanwege veiligheidsredenen, zijn echte naam is bekend bij de redactie.