Euthanasie van Milou (17) maakt nog steeds veel los: 5 vragen over deze bijzondere zaak beantwoord

De euthanasie van Milou is een ingewikkelde zaak waarin de emoties soms hoog oplopen. Dat was deze week ook weer te zien in de juridische strijd die er inmiddels over is losgebarsten. Maar hoe zit het ook alweer: waarom kreeg Milou euthanasie en wat gebeurde er daarna? We beantwoorden vijf vragen over de zaak.

1. Waarom kreeg de 17-jarige Milou euthanasie?

Het korte en wat formele antwoord: omdat ze een euthanasiewens had en psychiater Menno Oosterhoff oordeelde dat Milou in aanmerking kwam voor euthanasie. Na enkele gesprekken met haar en met haar ouders raakte hij overtuigd dat Milou ondraaglijk leed onder haar psychische problemen. En dat er bovendien geen andere manier was om haar lijden te verlichten dan door haar te helpen dood te gaan. Hij zou Milou euthanasie verlenen op haar eigen verzoek.

Oosterhoff was niet een van haar ggz-behandelaars. Hij raakte ongeveer 4 maanden voor haar dood betrokken. Op dat moment zat Milou thuis bij haar ouders, na een zoveelste behandeling die haar niet genoeg hielp. Volgens een openbaar verslag van de Regionale Toetsingscommissie Euthanasie (RTE) zat Milou toen vooral op haar kamer en 'bracht haar dagen liggend in bed door, zichzelf verdovend met alcohol, verdovende middelen en automutilatie'.

Naar 'pre-hospice'

Milou zou zich volgens datzelfde verslag een jaar voor haar dood hebben aangemeld bij het Expertisecentrum Euthanasie. Het centrum kan dit desgevraagd niet bevestigen of ontkennen vanwege het medisch beroepsgeheim. Omdat de situatie thuis niet langer houdbaar was werd intussen gezocht naar oplossingen via een speciale jeugdzorginstelling voor jongeren die overal vastlopen.

Zo werd besloten om de wachttijd tot een gesprek bij het expertisecentrum te overbruggen in een soort 'pre-hospice'. Om dat te organiseren werd Oosterhoff benaderd door de jeugdzorginstelling. Hij besloot echter al snel om zelf het euthanasieverzoek te beoordelen en dit - mits het aan de voorwaarden zou voldoen - ook uit te voeren. En dat gebeurde: uiteindelijk overleed Milou op 2 oktober 2023 op 17-jarige leeftijd.

2. Wat maakt deze zaak zo uitzonderlijk?

Milou was de eerste minderjarige die in Nederland euthanasie kreeg vanwege ernstige psychische problemen. De euthanasiewet, die sinds 2002 geldt, is een wet met 'open normen'. Dat wil zeggen dat niet alle mogelijkheden vooraf zijn vastgelegd door de wetgever en dat er ruimte is voor 'nieuwe' gevallen en maatschappelijke ontwikkelingen. De euthanasie van Milou was zo'n nieuw geval, want het ging om een minderjarige in combinatie met psychisch lijden.

'Nieuwe' groepen

In het verleden zijn er vaker nieuwe gevallen of categorieën geweest. In 1994 was er de eerste zaak van euthanasie bij psychisch lijden, die werd tot bij de hoogste rechter beoordeeld. En een paar jaar geleden was er voor het eerst een zaak waarbij een arts in een verpleeghuis euthanasie had verleend aan een dementere vrouw die wilsonbekwaam was.

Haar ziekte was zo vergevorderd dat de vrouw niet meer wist dat ze eerder een euthanasieverklaring had opgesteld. Maar ondertussen sprak ze niet meer uit dat ze euthanasie wilde vanwege haar dementie. De vrouw was op het oog dus wilsonbekwaam geworden om een beslissing over euthanasie te nemen. Toch vond de betrokken arts dat de vrouw ondraaglijk leed en verleende zij euthanasie op basis van de eerdere schriftelijke wilsverklaring van de vrouw.

3. Wat gebeurt er als voor het eerst euthanasie wordt verleend aan iemand uit een 'nieuwe' groep?

In eerste instantie hetzelfde als na iedere euthanasie: de arts die de euthanasie heeft uitgevoerd schrijft een verslag. Daarin staat heel precies wat volgens de arts de situatie van de patiënt was en dat het euthanasieverzoek weloverwogen en vrijwillig gedaan was door een wilsbekwame patiënt.

In het verslag staat ook waarom er volgens de arts sprake was van ondraaglijk en uitzichtloos lijden en hoe de euthanasie precies is uitgevoerd. Vervolgens stuurt de arts het verslag naar de Regionale Toetsingscommissie Euthanasie.

Er zijn in Nederland vijf regionale commissies en in elke commissie zit een arts, een jurist en een ethicus. Zij bekijken bij iedere euthanasie of het proces zorgvuldig is verlopen. Dit doen ze door het ingestuurde verslag van de arts te beoordelen. De RTE doet dus een 'marginale toetsing' achteraf en doet zelf geen onderzoek.

Doorsturen naar OM

Als de leden van de commissie twijfelen naar aanleiding van een verslag kunnen ze de zaak doorsturen naar het Openbaar Ministerie (OM). Justitie kan namelijk wél verder onderzoek doen. Dat gebeurde in zaak van de vrouw met vergevorderde dementie. Het leidde ertoe dat de betrokken arts voor de rechter moest komen.

De arts in kwestie kreeg uiteindelijk tot aan de hoogste rechter de juridische bevestiging dat ze goed had gehandeld. Op zo'n manier wordt dus duidelijk of een nieuwe groep, in dit geval mensen met vergevorderde dementie, in aanmerking komt voor euthanasie.

4. Waarom is de zaak van Milou niet voor de rechter gekomen?

Het korte antwoord hierop: omdat de RTE het verslag van psychiater Oosterhoff overtuigend vond. De leden van de toetsingscommissie vroegen nog wel aan hem om bepaalde zaken verder mondeling toe te lichten en dat deed hij. Daarna is de zaak nog besproken in een 'reflectiekamer' binnen de RTE met extra input van leden uit andere regionale toetsingscommissies.

Dat kan bijvoorbeeld zijn gegaan over de vraag of het lijden van Milou, die rond haar 11de voor het eerst problemen kreeg, wel uitzichtloos was. Want voor de wet is dat een van de zwaarst wegende voorwaarden. Was er echt geen passende behandeling meer of een andere vorm van ondersteuning die verlichting van haar lijden kon geven, anders dan euthanasie?

Onafhankelijke psychiater

Omdat dit aspect zo zwaar weegt moet een arts, in deze zaak Oosterhoff, ook nog een onafhankelijke psychiater raadplegen. Ziet die het net zoals hij of ziet die nog andere mogelijkheden dan euthanasie? In het geval van Milou zag de onafhankelijke psychiater - waarvan de naam niet bekend is - nog wél mogelijkheden tot behandelen, blijkt uit het RTE-verslag. Bijvoorbeeld een behandeling met medicijnen voor de PTSS waar Milou aan leed. Dit zou Oosterhoff een korte periode geprobeerd hebben, maar volgens het verslag hielp het niet.

De onafhankelijke psychiater zag ook nog behandelmogelijkheden voor Milou's persoonlijkheidsproblemen. Maar volgens Oosterhoff was Milou voor het laten slagen hiervan niet gemotiveerd genoeg. Het oordeel van de onafhankelijke psychiater werd overstemd door Oosterhoff. Hij droeg argumenten aan zoals hierboven en raadpleegde 'diverse hoogleraren' om die verder te onderbouwen.

Bij Milou's euthanasie ging de toetsingscommissie mee in de argumenten van psychiater Oosterhoff. En concludeerde de RTE uiteindelijk dat de euthanasie van Milou inderdaad zorgvuldig is geweest. Ze stuurden de zaak daarom niet door naar het OM voor verder onderzoek en de rechter zou zich er dus nooit over uitspreken.

Vaker overstemd

Opvallend is wel dat alleen al in 2023 het vaker voorkwam dat de RTE akkoord ging met het overstemmen van de onafhankelijke psychiater bij psychiatrische problemen van jonge mensen. Zo kregen die euthanasieverleningen ondanks dat de onafhankelijke psychiater nog behandelopties zag toch het stempel 'zorgvuldig'. De vraag is wat het oordeel van de onafhankelijke psychiaters waard is voor de RTE.

Milou was de eerste minderjarige die overleed door euthanasie vanwege psychisch lijden en later in 2023 kreeg een tweede minderjarige euthanasie om deze reden. In het jaar daarop zijn dertien jongeren onder de 25 jaar overleden door euthanasie vanwege psychische problemen, volgens gegevens van de RTE. Daar zaten geen minderjarigen bij.

Wettelijk is het trouwens zo geregeld dat bij tieners tussen de 12 en 16 jaar de ouders moeten instemmen met een euthanasieverzoek van hun kind. Bij een jongere van 16 of 17 jaar moeten de ouders betrokken zijn bij het proces. Vanaf 18 jaar mag iemand zelf beslissen.

5. Waarom maakt deze euthanasiezaak zoveel los?

Omdat het verdrietig en tragisch is dat een jong meisje zo ernstig lijdt dat de dood de enige uitkomst lijkt. Daar komt bij dat uit verschillende interviews en openbare verslagen blijkt dat Milou voor een deel nog verder beschadigd is geraakt in de jeugdzorg.

Daarnaast heeft haar euthanasie sommige psychiaters bezorgd gemaakt. Is een minderjarige die nog volledig afhankelijk is van haar ouders en zorgverleners en die zware psychische problemen heeft voldoende wilsbekwaam? Hoe weeg je het feit dat ook de omgeving van jonge patiënten vaak uitgeput raakt? En op welke manier besluit je in zo'n gespannen situatie dat er geen andere optie meer is dan de dood? Ook hadden zij zorgen over hoe euthanasie voor deze jongeren soms niet meer als een uiterste redmiddel werd gepresenteerd, maar meer als een mogelijkheid die beschikbaar is.

Suïcidaliteit als argument

2 maanden na de dood van Milou verschenen haar moeder en psychiater Oosterhoff in meerdere media. Zij bepleitten dat euthanasie voor deze groep toegankelijker moet worden. Oosterhoff zei in de talkshow Op1 zelfs dat de 17-jarige Milou volgens hem 'mentaal terminaal' was. De moeder van Milou stelde in verschillende interviews dat euthanasie - anders dan suïcide - de mogelijkheid geeft om afscheid te nemen en het leven te verlaten tussen geliefden.

Hoe begrijpelijk deze redenering ook is, experts benadrukken dat die niet sluitend is. Zo ondernemen vrouwen vaker een suïcidepoging, maar overlijden mannen veel vaker door zelfdoding. Er is volgens onderzoeker Lizanne Schweren van 113 Zelfmoordpreventie nog veel onbekend over de relatie tussen een euthanasiewens en suïcidaliteit. Aukje Eggenhuizen van stichting MIND benadrukt dat gedachten over zelfdoding allereerst aangeven hoe ernstig het lijden is en dat iemand zorg nodig heeft.

Psychiater Oosterhoff voerde desondanks de dreiging dat Milou op korte termijn suïcide zou plegen op als argument bij de toetsingscommissie. Hij deed dat met een verwijzing naar de bevindingen van hersenonderzoeker Dick Swaab over veranderingen in de hersenen van 'het suïcidale brein'.

Nieuwe benadering in ggz

Inmiddels is Oosterhoff niet meer werkzaam als psychiater en hebben psychiaters die dagelijks met deze groep jongeren werken gekozen voor een andere benadering. Zij willen een euthanasiewens meer met de jongere bespreken en de deur open houden naar een eventuele uitvoering ervan. Maar ze willen de euthanasie niet onmiddellijk gaan regelen.

Omdat zij uit ervaring weten dat verdere behandeling van de psychische problemen later soms wél kan aanslaan. Ook vinden ze het belangrijk dat er door een andere - niet psychiatrische - bril naar de situatie wordt gekeken.

Dat kan volgens hen bijvoorbeeld door een jongere in gesprek te laten gaan met een ervaringsdeskundige: iemand die ook een euthanasiewens had maar er toch van af heeft gezien. Of door het inzetten van een systeemtherapeut, die meekijkt naar wat er gedaan kan worden voor een gezin dat lijdt onder de psychische problemen van een kind. Inmiddels staat dit binnen het veld ook wel bekend als de 'nu niet'-benadering.

In deze video leggen we uit wat de precieze regels rond euthanasie zijn