Betekenen excuses voor slavernijverleden straks ook herstelbetalingen aan Suriname? 'Belangrijk om het betekenis te geven'

Want sommigen willen meer dan alleen een excuses. Zij willen worden gecompenseerd voor het gedwongen werk dat hun voorouders tijdens de slavernij hebben verricht. Er wordt in Suriname en in Nederland - door organisaties die zich inzetten voor educatie over slavernijverleden en de Surinaamse cultuur - gesproken over herstelbetalingen.

Vorm van reparatie

"Het is een vorm van reparatie die in internationale context wordt toegepast als er groot onrecht heeft plaatsgevonden. Wat er precies betaald moet worden is redelijk open", legt Wouter Veraart uit over wat het begrip herstelbetaling volgens hem inhoudt. Hij is hoogleraar Encyclopedie der Rechtswetenschap en Rechtsfilosofie aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

"Het kan om geld gaan, maar het kan ook andere prestaties omvatten." Zoals de 200 miljoen euro die het kabinet sinds 2022 investeert om meer kennis en bewustwording over het gedeelde slavernijverleden te creëren. Zo'n 66 miljoen daarvan wordt besteed in Suriname, de rest in Nederland.

'Oneindige rekening'

Of dit ook onder herstelbetaling valt, is nog maar de vraag. Het begrip wordt namelijk niet genoemd, en dat heeft een reden, kan Veraart uitleggen. "Het gaat vaak om massaal, massief onrecht. En als we het over koloniaal onrecht hebben, dat heeft eeuwenlang plaatsgevonden. Dus ja, de rekening die je dan moet betalen is oneindig en daar worden politici heel zenuwachtig van."

Het afbakenen van wat een land wel of niet terug zou moeten betalen, is dus lastig. "Dat is dan ook de reden waarom herstelbetalingen vaak door voormalige koloniale machten niet ter sprake worden gebracht."

Compenseren

Maar dat betekent niet dat landen niet bereid zijn om hun voormalige kolonies te 'compenseren', zegt de hoogleraar. "Ze willen gewoon graag grip hebben op de omvang daarvan. Want als het goed af te bakenen is, het onrecht, dan is er over herstelbetalingen wel te praten."

Hij noemt als voorbeeld de honderden miljoenen die Nederland in de jaren 90 aan de Joodse gemeenschap betaalde. "Dat was voor het gebrekkige rechtsherstel na de Tweede Wereldoorlog. Die miljoenen waren een uitkomst van politieke onderhandelingen gebaseerd op onderzoek", zegt hij over dit rechtsherstel.

Levensstandaard

"Dus het is niet zo dat het nooit gebeurt", gaat Veraart verder. "Alleen het is heel belangrijk dat er een onderhandeling plaatsvindt en daarna een soort van afbakening." In de context van het koloniale verleden heeft men daar moeite mee, ziet de hoogleraar. "Mensen zijn bang voor de omvang van het onrecht."

"Terwijl, als je concreet kijkt naar wat ze willen, dan lijkt dat eigenlijk een beetje op wat vroeger onder de naam ontwikkelingshulp gebeurde", zegt hij over de betaling waar Suriname - net als andere Caribische landen - om vraagt. "Dus investeringen van de voormalige koloniale landen of de kolonisatoren in onderwijs, in gezondheidszorg, in allerlei projecten die de levensstandaard van de landen daar op een hoger peil zouden moeten brengen."

Ontwikkelingshulp of herstelbetalingen

Er wordt dus eigenlijk hulp gevraagd bij het oplossen van grote problemen in het heden door te investeren in die landen, legt Veraart uit.

"En dan niet onder de noemer 'ontwikkelingshulp' maar onder 'herstelbetalingen'. Want de koloniale tijd heeft eigenlijk heel veel van die problemen die er nu nog zijn in die landen, en die voor een grote ongelijkheid zorgen, veroorzaakt."

'Een komma, geen punt'

Het gebruik van de term 'herstelbetaling' ligt juridisch ook nog lastig, legt hij verder uit. "Want dan is het geen liefdadigheid meer, maar een plicht. En een plicht veronderstelt eigenlijk dat je een schuld moet inlossen. Dus men wil het vooral niet juridisch maken."

"Maar we hebben natuurlijk gezegd: 'Excuses zijn een komma en geen punt.' Dat heeft Mark Rutte duidelijk een paar keer gezegd. En die komma betekent, denk ik vanuit het Surinaamse perspectief, dat er nu gesprekken op gang moeten gaan komen over wat er nu moet volgen."

Excuses betekenis geven

En wat willen mensen in Suriname dan precies? "Dat moet je niet hier gaan definiëren", zegt Veraart. "Dan moet je daar in gesprek gaan met verschillende groepen mensen over wat herstel daar zou kunnen betekenen. En dat vereist eigenlijk een hele nieuwe fase in de relatie vanuit Nederland." De excuses van de koning noemt hij daarbij een belangrijk moment, een begin.

"Maar ik denk dat het heel belangrijk is om die excuses betekenis te geven, dat we toch dat gesprek gaan voeren over wat herstel in de huidige tijd zou kunnen betekenen. En dat je dus toch wat verder moet gaan dan alleen maar dit culturele bewustwordingsfonds te doen en verder niks", benadrukt hij. "Ik denk dat dat te weinig is om dan nog van een komma en geen punt te kunnen spreken."