Gijs Rademaker: Acht zetels verlies... en nu?

De datasheet op het scherm was glashelder: een enorm verlies voor de Socialistische Partij (SP). Niet eerder leed in onze peiling De Stemming, maar ook bij andere peilers een partij zo veel verlies. De SP lag als leidende partij op links die week toch al onder vuur. Dit bericht zou de partij zo diep in de problemen kunnen brengen dat het - ook toen al - de vraag was of ze zich daarvan zou kunnen herstellen. "Oké. Hoe gaan we dit doen?," vroeg iemand. Even bleef het stil op de redactie.

De peilmethode van De Stemming

Het voordeel op zulke tumultueuze dagen: we hebben ervaring met onderzoek. EenVandaag is het enige journalistieke instituut met een eigen, in house afdeling die zich bezighoudt met het peilen van de publieke opinie. Samen met onderzoeksbureau Intomart GfK lanceerden we deze zomer een nieuwe politieke peilmethode onder de naam 'De Stemming'. Anders dan bij andere peilers staat bij ons niet zozeer de keuze, maar juist de twijfel van en dynamiek onder kiezers centraal. Een groeiend deel van de kiezers is in de aanloop naar verkiezingen niet zeker van zijn stem. Veel mensen twijfelen tussen twee of drie min of meer verwante partijen. De onderzoeksmethode van De Stemming sluit hierbij aan: kiezers kunnen namelijk niet één, maar in totaal vijf stemmen verdelen. Zij kunnen die vijf stemmen aan één partij geven, maar ook over meerdere partijen verspreiden. De methode is ontwikkeld naar een idee van en in samenwerking met hoogleraar kiezersonderzoek Joop van Holsteyn (Universiteit Leiden).

Journalisten versus opiniepeilers

Op het soort dagen dat ik hier beschrijf, ontmoeten op onze redactie twee soorten karakters elkaar: journalisten en opiniepeilers. Dat betekent dat we als redactie voortdurend opereren in een spanningsveld tussen twee werelden. Hoe kunnen we aan de ene kant kijkers trekken en vasthouden, terwijl we aan de andere kant een wetenschappelijke verantwoording geven en als het even kan geen nuance onbelicht laten? Dat alles liefst in een blok van drie minuten spannende televisie. Het kan wel. We kúnnen als journalisten natuurlijk de keuze maken om bij elk onderzoek dat we presenteren de doelpopulatie, non-respons, correctiewegingen en onzekerheidsmarges en nog zo een en ander nadrukkelijk te vermelden. Maar het eerlijke verhaal is natuurlijk dat we dan een hele selecte groep kijkers overhouden, voornamelijk bestaande uit wetenschappers en parlementair journalisten. De rest van onze 1,2 miljoen dagelijkse kijkers is dan afgehaakt. Maar ja, dat zijn precies de mensen die we graag diepgang geven, op een manier die iedereen begrijpt en die past bij het format van EenVandaag. Dus moeten we keuzes maken.

Verklaringen voor het verlies

Terug naar 29 augustus 2012 en het verlies van de SP. Even bleef het stil op de redactie, maar niet lang. Natuurlijk hebben we de uitzending van EenVandaag geopend met het grote verlies van de SP en hebben we Roemer en Samsom om een reactie gevraagd. Roemer reageerde. Hij zocht de fout bij zichzelf: "Misschien ben ik te aardig geweest." Toen werd het allemaal nóg erger voor de SP. Er waren die week meer peilingen. Velen zochten de verklaring van de vrije val van de SP bij die ene aanvaring tussen Roemer en Rutte in het RTL-premiersdebat. Dat is een natuurlijke reflex; ook bij ons op de redactie gebeurde dat. Journalisten zoeken meteen naar een krachtige, liefst eenduidige en direct afdoende verklaring voor dergelijk nieuws.

Andere factoren

Maar we hebben een andere afweging gemaakt. De precieze rol van het premiersdebat was zacht gezegd lastig in cijfers uit te drukken. Er waren meer factoren die een rol speelden bij het vertrek van de SP-kiezers.

We zijn dieper gaan onderzoeken wat er zich afspeelde binnen een grote groep twijfelende kiezers. Het ging hier om mensen die twijfelden tussen twee partijen: de SP en de PvdA. Dat was een grote groep. Het ging om honderdduizenden kiezers, omgerekend ongeveer zes Kamerzetels. Een flink deel van het zetelverlies van de SP ging linea recta naar de PvdA. We constateerden die middag twee zaken: allereerst dat het verlies geen momentopname was, maar de uitkomst van een proces dat langer gaande was. En ten tweede was de goed te zien dat veel kiezers hun voorkeur deze week subtiel hadden verlegd. Ik zal dat uitleggen. Kiezers kunnen zoals gezegd in onze methode niet één maar vijf stemmen uitbrengen. Wat bleek? Op 22 augustus gaf de groep die twijfelde tussen SP en PvdA gemiddeld de meeste van de vijf stemmen - namelijk 2,61 - aan de SP. De PvdA kreeg gemiddeld 2,39 van de vijf stemmen. Een week later was die verhouding in deze groep kiezers echter omgeklapt. Op 29 augustus kreeg de SP gemiddeld 2,15 van de vijf stemmen, en de PvdA 2,66. De 'enorme' val van acht zetels was dus deels gebaseerd was op een weliswaar duidelijke, maar tevens bescheiden verschuiving in kiezersvoorkeur.

De kijker sparen, of niet?

De analyse was helder. Maar wil je kijkers de bovenstaande nuance besparen, of juist laten zien? We besloten tot het laatste. Onze uitzending van die avond was mijns inziens in balans: we hebben eerst de val van acht zetels gebracht, met de reactie van Roemer. We hebben daarnaast verteld, ongeveer zoals hierboven geschetst, hoe die verschuiving precies tot stand kwam. Vervolgens kwam de nuance: een deel van de kiezers was in de keuze 'overgelopen' naar de PvdA, maar het betekende destijds allerminst dat de SP die kiezers definitief had verloren. Twee van de vijf stemmen gingen immers nog altijd naar de SP; de kiezers hadden de partij wel degelijk nog in het hoofd zitten.

Partnerschap voorkomt verleiding

Die 29ste augustus is een voorbeeld van een keuze die we gemaakt hebben in dat permanente spanningsveld tussen journalistiek en wetenschap. Dergelijke keuzes maakten we in de zomer van 2012 elke week. Als actualiteitenprogramma hebben we ervoor gekozen om voor de zetelpeilingen een partnerschap aan te gaan met onderzoeksbureau Intomart GfK. Wij kozen voor hen, onder meer omdat ze een jarenlange staat van dienst op dat gebied hebben; zij kozen voor ons omdat we iets wilden toevoegen aan de traditionele manier van zetelpeilingen én omdat we zelf ervaring hebben op het gebied van opiniepeilingen (het EenVandaag Opiniepanel). De inmiddels hechte samenwerking bood en biedt ons veel voordelen: we bepalen zélf het moment van peilen, en het moment en de manier van publiceren van onze uitslagen. Andere onderzoeksbureaus zijn vaak afhankelijk van journalisten om hun peilingen onder de aandacht te brengen. Ze moeten daarbij concurreren met ander nieuws of andere peilingen en dan kan er, om de nieuwswaarde wat te vergroten, de verleiding zijn om uitslagen net iets scherper neer te zetten. Aan de andere kant moeten journalisten vaak in een kort tijdsbestek (en niet zelden zonder ervaring of relatie met onderzoeksbureaus) de data verwerken tot een spannend, sexy verhaal voor kijkers en lezers. Ook daar is er de verleiding om bijvoorbeeld een zetelverdeling iets sneller tot 'tweestrijd' uit te roepen dan de data werkelijk toestaan.

Duidelijke kaders

EenVandaag en Intomart GfK hebben vroeg in de verkiezingscampagne duidelijke afspraken gemaakt over de frequentie van peilen, en over de manier waarop de resultaten worden gepubliceerd. Allereerst peilden we in de verkiezingscampagne maximaal één maal in de week, niet vaker. Het is maar de vraag of vaker peilen echt iets toevoegt, en het zou ons mogelijk te veel als actor in het verkiezingsproces plaatsen. Ons doel was niet de verkiezingen te beïnvloeden, maar een beschrijving van en dieper inzicht te geven in de verschuivende kiezersvoorkeur. Ten tweede: de wekelijkse 'zetelverdeling' was niet de belangrijkste uitslag, maar dat waren juist de onderlinge verschuivingen. Vervolgens spraken we af om de uitslagen nadrukkelijk met nuance te brengen: verschuivingen van minder dan vier zetels brachten we structureel met de vermelding dat zo'n daling of stijging weinig zegt. Ten slotte werden de uitslagen niet slechts gepresenteerd in een tv-presentatie van enkele minuten. We publiceerden en publiceren onze data ook online (op www.destemming.nl) en in een app voor de ipad. Daarbij gaat het niet alleen de zetelverdeling, maar ook om de onzekerheid van kiezers, de belangrijkste zetelgevechten om de twijfelende kiezer en het verloop van partij naar partij.

Les

De voornaamste les van deze zomer was dat het idee dat de kijker meteen afhaakt bij een genuanceerdere blik op peilingen, onjuist blijkt. Kiezers en kijkers staan wél open voor een verhaal dat breder is dan de wedloop alleen. Een tweede les is dat een hechte samenwerking tussen opiniepeilers en journalisten, mits elke partij vanuit de eigen autonomie en verantwoordelijkheid blijft opereren, zorgt voor meer ervaring aan de ene kant en meer vertrouwen aan de andere. Die combinatie zorgt, als het goed is, vanzelf voor meer nuance. Gijs Rademaker is journalist, opinie-onderzoeker en presentator van het EenVandaag Opiniepanel en De Stemming. Dit artikel is een bewerking van zijn presentatie, gehouden op het UvA-symposium 'Vinger aan de Polls'. Via deze qr-code kunt u de EenVandaag-reportage met de reactie van Roemer en de presentatie van de cijfers direct terugzien op uw smartphone of tablet. Zie voor een nadere uitleg van de achtergrond en systematiek http://www.eenvandaag.nl/uploads/doc/destemming.pdf

Dit artikel is eerder verschenen in het wetenschappelijke tijdschrift "Beleid en Maatschappij"