TTIP, vanwaar alle ophef?
Buiten het licht van de schijnwerpers leek het zich te voltrekken, de vorming van het vrijhandelsverdrag TTIP.
Tot Arjen Lubach in zijn programma 'Zondag met Lubach' het taaie onderwerp aan de kaak stelde en bekendheid gaf bij het grote publiek. Hij wist de TTIP kort maar krachtig te duiden. Vanavond gaat EenVandaag dieper in op de materie. Daarom nu alvast een korte introductie.
Wat is TTIP?
TTIP staat voor Transatlantic Trade and Investment Partnership. Kort gezegd gaat het om een transatlantisch vrijhandelsverdrag tussen de Verenigde Staten en de EU. Hierin worden er afspraken gemaakt over onder andere het opheffen van handelsbarrières tussen beide partijen.
Er moet zo een zone van vrije handel worden gecreëerd die gaat strekken van Los Angeles tot aan Boekarest.
Het voornaamste doel van een vrijhandelsverdrag als TTIP is het stimuleren van handel tussen landen. Dat is niet nieuw. Overal ter wereld hebben staten onderling tal van afspraken gemaakt over het opheffen van belemmeringen op het gebied van handel. Zo kent Noord-Amerika de NAFTA (North American Free Trade Organization), Azië de AFTA (ASEAN Free Trade Area) en is de EU in feite een uit de kluiten gewassen Europees vrijhandelsverdrag.
Concluderend zou je kunnen zeggen dat met dit vrijhandelsverdrag de EU er met de VS, puur op het gebied van de vrije markt zonder binnengrenzen, een enorme lidstaat bij krijgt.
Waarom is er behoefte aan een TTIP?
De VS en de EU zijn momenteel de grootste economische blokken ter wereld. Om deze positie te verstevigen en de onderlinge economische banden te versterken willen beide partijen de wederzijdse handel bevorderen.
Het is daarom de wens om bestaande protectionistische mechanismen, die in het verleden zijn opgesteld om de binnenlandse markten te beschermen, af te schaffen. Denk hierbij aan importtarieven en importquota.
Ondanks dat dit soort regels nog wel bestaan wordt de handel tussen de Verenigde Staten en Europa op dit moment al gekenmerkt door een grote mate van vrijheid. De voornaamste obstakels, de importtarieven, zijn namelijk al relatief laag. Waarom is er dan toch een nieuw verdrag nodig?
Het TTIP verdrag is veel meer dan een eenvoudig handelsverdrag. Het is niet alleen gericht op het afschaffen van importtarieven en quota, maar richt zich met name op regelgeving. Het harmoniseren van allerlei regels op het gebied van kwaliteitseisen van producten, testprocedures, etc. is een belangrijk onderdeel van TTIP.
Ook is er belang bij het beschermen van investeringen van bedrijven. Daarom wordt er onderhandeld over de zogenaamde ISDS, Investor-State Dispute Settlement. Dit moet een soort geschillencommissie vormen die oordeelt over conflicten tussen bedrijven en nationale overheden op het gebied van investeringen.
De discussie over TTIP gaat dus niet over het al dan niet opzetten van een gemeenschappelijke markt zonder handelsbarrières. Het debat richt zich met name op een aantal belangrijke, ingewikkelde elementen van het verdrag waarover velen zich ernstige zorgen maken. Daarover later meer.
Waarom is er ineens zoveel ophef?
De TTIP onderhandelingen leken een periode lang vrijwel geruisloos te verlopen. Althans, in Nederland. Daar is de laatste weken verandering in gekomen door onder andere het programma 'Zondag met Lubach'.
Gezien de omvang van het onderwerp is het opvallend hoe laat de discussie erover op gang is gekomen. Voor RTL is verslaggever Hella Hueck al langer actief om dit onderwerp onder de aandacht te brengen maar verder is het in Nederland lang stil geweest over TTIP.
Radio EenVandaag besteedde eerder ook al aandacht aan TTIP:
In Duitsland is er al langer discussie over de inhoud van het vrijhandelsverdrag. Ook in de Duitse politiek is de discussie over TTIP veel eerder op gang gekomen. In Frankrijk heeft TTIP eind vorig jaar al een stevig politiek debat op gang gebracht.
Ondertussen vindt het verzet tegen TTIP vooral online veel navolging. De hashtag #StopTTIP is al zeer geregeld trending geweest. Ook duiken er diverse filmpjes en plaatjes op waarin geprobeerd wordt gehakt te maken van het TTIP verdrag.
De online petitie https://stop-ttip.org/ van burgerinitiatief van Europese burgers is inmiddels door 1,6 miljoen mensen ondertekend en bij de protesten bij de ECB vorige week in Frankfurt was TTIP een van de onderwerpen waartegen door de aanwezigen werd geprotesteerd. Bekijk ook de reportage die EenVandaag maakte over de protesten in Hamburg:
Duidelijk is dus dat er enorm veel te doen is over TTIP. Maar wat zijn nu de punten van zorg? In het kort draait het om ISDS, het harmoniseren van regels en transparantie.
ISDS
De Investor-State Dispute Settlement clausule is zeer omstreden. Bedrijven krijgen via het ISDS de mogelijkheid om een arbitragezaak tegen een vreemde overheid op te starten, wanneer de investeerder meent ten onrechte benadeeld te worden door regelgeving van deze overheid. Een ISDS-zaak gaat buiten de nationale rechtbanken om en wordt beoordeeld door drie advocaten die per zaak worden aangewezen.
Met andere woorden. Wanneer een Amerikaans bedrijf investeert in Nederland en de Nederlandse overheid een maand later een wet aanneemt die nadelig is voor de investering van dat bedrijf, dan kan het bedrijf de Nederlandse overheid daarover aanklagen.
Een groep advocaten zal vervolgens, volledig buiten het Nederlandse rechtssysteem om, beslissen of de claim terecht is of niet.
Democratisch tot stand gekomen wetgeving kan dus zo ten grondslag liggen aan een claim waar uiteindelijk de belastingdraaier voor op moet draaien.
Zulke ISDS-clausules worden in vrijwel ieder vrijhandelsverdrag opgenomen en de clausule in TTIP is dus niet nieuw. Opvallend is dat een ISDS in het verleden met name in een handelsverdrag werd opgenomen wanneer er geen vertrouwen was in het rechtssysteem van een van de deelnemende landen in het verdrag.
Tegenstanders van ISDS wijzen erop dat daar in dit geval geen sprake van kan zijn. Het ISDS in TTIP geeft daarom investeerders onnodig veel macht. De tegenstanders wijzen op voorbeelden uit de NAFTA waarbij in een soortgelijk systeem de Canadese en Mexicaanse overheid door grote Amerikaanse bedrijven voor enorme bedragen werd aangeklaagd vanwege nationale wetgeving.
Ook wordt gewezen op de inrichting van de geschillencommissie. Critici klagen over een gebrek aan transparantie, een omzeiling van het bestaande rechtssysteem en een gevaar dat overheden slachtoffer zullen worden van de Amerikaanse claimcultuur.
In diverse Europese landen roepen politici nu op om het TTIP verdrag niet aan te nemen zo lang de ISDS-clausule niet wordt verworpen of aangepast.
Een voorstel voor aanpassing van het ISDS arrangement dat minister van Buitenlandse Handel Ploumen met een aantal van haar Europese collega's heeft opgesteld, krijgt veel steun in Europa. Het is dus maar de vraag of het TTIP verdrag met de ISDS-voorziening in de huidige vorm zal worden aangenomen.
Harmoniseren regelgeving
Naast de ISDS-clausule roept ook het synchroniseren van Europese en Amerikaanse regelgeving omtrent producten veel weerstand op. Een goed voorbeeld daarvan is het gelijkstellen van regels over botsproeven bij auto's.
In Amerika wordt er bijvoorbeeld getest zonder gordel, in Europa met gordel. Dit betekent dat een fabrikant twee soorten tests moet doen om een type auto op beide markten te mogen verkopen.
De TTIP moet ervoor zorgen dat er een gelijkschakeling plaats zal vinden in het oerwoud van verschillende regels. De kosten voor fabrikanten van allerlei extra testen kunnen hierdoor drastisch worden verlaagd.
Tegenstanders van deze harmonisering van regelgeving wijzen erop dat bijvoorbeeld op het gebied van voedselveiligheid dit tot grote problemen kan leiden. In Europa bestaan er zeer scherpe richtlijnen op het gebied van voedsel, regels die in de Verenigde Staten op een heel andere manier zijn vorm gegeven.
Het meest gebruikte voorbeeld is dat van de chloorkip. In Europa is het strikt verboden om na de slacht de kippen te behandelen met chloor. Dit is een goedkope methode om het vlees te ontdoen van ziekteverwekkers en is in de VS wel toegestaan.
De angst bestaat dat met het synchroniseren van regels door TTIP de zogenaamde chloorkip ook in Europa te verkrijgen zal zijn. Minister Ploumen heeft gereageerd op deze zorgen:
'Er bestaan de nodige misverstanden en spookbeelden over verlaging van onze voedselstandaarden. Maar daarover worden geen concessies gedaan. Dat is hier een en andermaal uitgesproken.
Marco-econoom en journalist Matthijs Bouwman ergert zich ondertussen aan de discussie over de chloorkip.
Ondanks de geruststelling van Ploumen en opmerkingen van Bouwman blijft de chloorkip symbool staan voor de kritiek op TTIP. Veel critici willen koste wat kost voorkomen dat de hoge standaarden die in Europa gelden in gevaar komen door het nieuw te vormen verdrag tussen de VS en de EU.
Transparantie
Tot slot is wellicht het grootste probleem het gebrek aan transparantie in het hele proces. Gesprekken over TTIP vinden plaats achter gesloten deuren en informatie komt maar mondjesmaat naar buiten.
Bovendien bestaat bij kritische volgers van TTIP het sterke vermoeden dat achter de schermen de invloed van grote bedrijven, die belang hebben bij de ISDS en gelijkschakeling van allerlei regels, enorm is.
Door verschillende partijen in de Tweede Kamer zijn al moties ingediend, die zijn verworpen, om meer transparantie te eisen over de stand van zaken rond TTIP. Tweede Kamerlid Jesse Klaver van GroenLinks heeft gevraagd om een raadgevend referendum:
Nu de discussie in heel Europa over het gebeuren is losgebarsten is de verwachting dat er meer transparantie omtrent de onderhandelingen zal komen. Vanuit de EU zijn er inmiddels berichten naar buiten gekomen die proberen feit van fictie omtrent de TTIP te scheiden.
Ondertussen is in het Europese parlement aan de vertegenwoordigers van de verschillende landen gevraagd om de TTIP beter naar hun achterban te verkopen.
Het is dus interessant om te zien hoe het publieke debat, dat op dit moment voornamelijk wordt beheerst TTIP critici, zich in de komende tijd zal ontwikkelen nu politici zelfs de opdracht hebben gekregen vanuit de EU om TTIP was positiever op de kaart te zetten.