radio LIVE tv LIVE
meer NPO start

Terug naar herbruikbare schoolboeken? Steeds meer kritiek op wegwerpboeken: 'We gooien 60.000 kilo papier weg'

Terug naar herbruikbare schoolboeken? Steeds meer kritiek op wegwerpboeken: 'We gooien 60.000 kilo papier weg'
Een stapel niet-herbruikbare schoolboeken
Bron: EenVandaag

Ieder jaar eindigen talloze schoolboeken in de papierbak, omdat leerlingen voornamelijk nog wegwerpboeken krijgen aangeboden. Te duur en niet duurzaam, vindt Theo Witte van het 'RED-Team Onderwijs'. Er zijn namelijk betere alternatieven, zegt hij.

Schoolboeken worden geproduceerd in andere landen en moeten elk jaar naar Nederland worden verscheept. Dat zorgt voor extra CO2-uitstoot. "Wat is dit voor voorbeeld aan leerlingen, in een tijd waar we steeds duurzamer moeten leven", vraagt Witte zich hardop af. Hij is voorzitter van 'RED-Team Onderwijs', een zelfbenoemd collectief van kritische onderwijsexperts en auteur van een methode Nederlands bij een kleine uitgeverij.

Niet langer boeken kaften

Kaften was lange tijd een traditie in het onderwijs: leerlingen moesten zuinig zijn op hun schoolboeken, zodat die het volgende jaar konden worden hergebruikt door anderen. Ouders betaalden zelf voor de boeken via een bijdrage aan een boekenfonds, waardoor boeken kostbaar waren.

Maar het systeem voor schoolboeken is de afgelopen 15 jaar erg veranderd. In 2008 werd de Wet gratis schoolboeken ingevoerd, waardoor ouders niet meer zelf voor de boeken hoefden te betalen. Daarnaast stappen scholen steeds vaker over op een systeem met niet-herbruikbare leerboeken.

320 euro per leerling

Sinds de invoering van de gratis boeken ontvangen scholen jaarlijks zo'n 320 euro per leerling aan overheidsgeld om materiaal aan te schaffen. Scholen moeten bij het inkopen van boeken aan Europese regels voldoen.

"Een school wil kwaliteit voor een goed uitlegbare prijs, het liefst binnen het bedrag van 320 euro per leerling per jaar", zegt adviseur leermiddelen Berna Laumen van onderwijsgroep Quadraam, die 14 middelbare scholen in Gelderland heeft.

Bekijk ook

Digitale lesmogelijkheden

Tegelijkertijd zijn de digitale lesmogelijkheden de laatste jaren groter geworden. "Vanuit scholen was daarom de vraag om zowel online als met papier te werken", zegt directeur David Molenaar van Malmberg, een uitgeverij van schoolboeken en ander lesmateriaal.

Vanaf 2017 ontwikkelde Malmberg naar eigen zeggen in samenwerking met scholen en docenten het zogenoemde LiFo-model. Dat is een model waarbij scholen een licentie kunnen kopen voor online lesmateriaal, met daarbij een leerwerkboek dat jaarlijks opnieuw moet worden aangeschaft. Andere uitgeverijen volgden daarna dit voorbeeld.

Kritiek op LiFo-model

Uitgeverijen Malmberg, Noordhoff en ThiemeMeulenhoff bieden tegenwoordig alleen nog maar dit LiFo-model aan. Door de nieuwe manier hebben scholen geen werk meer aan het inleveren van boeken en het onderhandelen met distributeurs vergt daardoor in veel gevallen minder tijd.

Maar er klinkt ook veel kritiek op het gebruik van lesboeken die maar één schooljaar meegaan. Volgens Witte van het 'RED-Team Onderwijs' is het LiFo-systeem op de lange termijn namelijk een stuk duurder en minder duurzaam dan het klassieke model, omdat boeken niet meer worden hergebruikt.

Bekijk ook

Docenten of schoolbesturen?

Toch kiezen steeds meer scholen voor dit systeem. Witte zegt dat het meestal niet de docenten zijn die hiervoor kiezen, maar schoolleiders en bestuurders. "Ze zijn gevoelig voor modieuze verkooppraatjes van de uitgevers. Ze hebben niet door dat ze veel te dure producten aanschaffen waar ze soms jaren aan vastzitten."

Malmberg weerspreekt dat schoolbesturen vooral de keuze voor de boeken maken. Het zijn volgens de uitgever 'primair de docenten, georganiseerd in vaksecties, die de keuze maken met welke lesmethode ze willen gaan werken'.

'Klassiek systeem is goedkoper'

De kritiek van Witte gaat verder, want naast het gebrek aan de keuzevrijheid voor de docenten, vindt hij ook de prijs voor leermiddelen een probleem. Het is volgens hem duurder om jaarlijks nieuwe boeken en licenties aan te schaffen voor leerlingen.

Dat kan adviseur leermiddelen Laumen van Quadraam beamen. Een nieuw leerboek dat jaren meegaat is weliswaar gemiddeld enkele tientjes duurder per leerling, maar dat aankoopbedrag kan wel over meerdere jaren worden uitgesmeerd, legt ze uit.

Bekijk hier de reportage

60.000 kilo aan papier

Met het nieuwe systeem worden na één jaar gebruik stapels boeken weggegooid of ze verdwijnen in de kast. "We weten wat we voor de elf scholen van ons bestuur, waarvoor wij de inkopen samen doen, dit jaar weg hebben gegooid. Dat is zo'n 60.000 kilo aan papier", vertelt Laumen.

Omdat scholen boeken gratis aan de leerlingen geven, is er ook geen tweedehands markt. Terwijl een boek in het oude systeem ongeveer 4 jaar meeging.

'Een zekere milieubelasting'

"Het is inderdaad zo dat schoolboeken een zekere milieubelasting met zich meebrengen", erkent Molenaar van Malmberg. Maar bij de uitgeverij zijn ze naar eigen zeggen bezig met het verduurzamen van de boeken.

"We zijn al voor één methode bezig met een pilot, waar we ook de extra keuze geven om te kiezen voor de optie digitaal plus lesboek of digitaal plus werkboek. Dan heb je meer opties als school om het budget te gebruiken en rekening te houden met duurzaamheid." Daarnaast zegt Malmberg te kijken naar het gebruik van beter gerecycled papier en alternatieve bindingsmethoden.

In boeken kunnen schrijven

Het feit dat de leerlingen de boeken niet na een jaar meer hoeven in te leveren, biedt ook de mogelijkheid om in de boeken te kunnen schrijven. Dat wordt als een van de grote voordelen gezien van dit systeem. Volgens Molenaar is het daarnaast tegenwoordig noodzakelijk om actueel te zijn en snel te kunnen springen op maatschappelijke discussies: "Bijvoorbeeld met de genderdiscussie, die was 5 jaar geleden minder prominent. We moeten aansluiten op de leefwereld van de leerlingen."

Adviseur leermiddelen Laumen zegt dat het wel meevalt met de aanpassingen die in het lesmateriaal worden gedaan. "Dat het actueel is, valt tegen", vindt ze. "De wijzigingen zijn zo marginaal dat we vinden dat je daar niet een nieuw boek voor moet drukken."

Bekijk ook

Klachten van docenten

Witte zegt dat er genoeg docenten zijn die het anders willen. Via 'RED-Team Onderwijs' krijgt de voorzitter veel klachten van onderwijzers binnen die volgens hem 'vastzitten' aan het LiFo-model van de uitgeverijen.

"Ik vind het belangrijk dat de docenten zelf kunnen kiezen met welke boeken ze willen werken", benadrukt hij. "Niet alle scholen willen digitaliseren, maar omdat uitgeverijen niks anders aanbieden word je als school gedwongen voor een model te kiezen waarbij je een licentie nodig hebt."

Alternatieve systemen

Witte wijst erop dat er meerdere alternatieven voor het systeem zijn die goedkoper en bovendien duurzamer zijn. Zijn tip is om het simpel te houden: "Ga terug naar de basis." Hij pleit daarom voor de terugkeer van het bekende boekenfonds.

"Herstel het ritueel van boeken ophalen aan het begin van het schooljaar en weer inleveren aan het eind", roept hij op. "Dat is beheersbaar, verreweg het goedkoopst, duurzaam en pedagogisch heel erg verantwoord." Demissionair minister Robbert Dijkgraaf van Onderwijs wil een onderzoek naar een duurzamer en goedkoper systeem voor schoolboeken.

Vragen? Stel ze!

Heb je nog vragen of wil je reageren? Stuur ons dan hier een berichtje in onze chat. Elke donderdag vertellen we in de Doe mee-nieuwsbrief wat we met alle reacties doen. Wil je die in je mail? Meld je dan hier aan.

Truckhandelaar Ad is bang dat zijn klanten de grens over gaan als contante betalingen boven de 3.000 euro verboden worden

Truckhandelaar Ad is bang dat zijn klanten de grens over gaan als contante betalingen boven de 3.000 euro verboden worden
Truchandelaar Ad van Ekeren
Bron: EenVandaag

Een verbod op contante betalingen boven de 3.000 euro is bijna een feit. Dinsdag debatteert de Eerste Kamer erover. Ondernemer Ad van Ekeren maakt zich zorgen over de gevolgen. "Klanten gaan de grens over."

Al meer dan 50 jaar is Ad van Ekeren (73) actief in de truckersbranche. Hij exporteert tweedehands vrachtauto's naar landen overal ter wereld. Dit werk is zijn lust en zijn leven, maar de laatste jaren ergert Ad zich steeds meer aan alle regels die er vanuit de politiek op hem afkomen.

Tweede Kamer heeft al ingestemd

Een nieuwe ergernis is het kabinetsplan om de grens van contante betalingen omlaag te doen. In dit plan wordt het ondernemers en consumenten verboden om cash-transacties boven een bedrag van 3.000 euro uit te voeren.

De Tweede Kamer heeft al met deze nieuwe limiet ingestemd. Morgen is het aan de Eerste Kamer om een oordeel te vellen over dit voorstel.

'We zijn gewoon ondernemers'

Ad heeft het gevoel dat de overheid en politiek hem nu in het 'verdachtenbankje' plaatsen. "Ik zit al 50 jaar in deze handel, mijn vader zelfs vanaf 1948. En in één keer word je weggezet alsof je in de criminele hoek zit."

"We zijn gewoon ondernemers, we dragen bij aan de economie en betalen keurig belasting, ik word er echt boos over. Bovendien is contant geld nog steeds een wettig betaalmiddel."

Bekijk ook

'Verbod hoog nodig'

Maar volgens hoogleraar financieel recht en integriteit Tom Loonen is het hoog nodig dat er een verbod op contante betalingen boven de 3.000 euro komt. Want uit onderzoek blijkt dat in Nederland jaarlijks een bedrag van rond de 16 miljard euro wordt witgewassen.

"Het is een noodzakelijke manier om criminelen vleugellam te maken. Je zorgt ervoor dat zij contante middelen niet meer in de bovenwereld kunnen uitgeven. Door de limiet op 3.000 euro te zetten kunnen ze geen luxegoederen meer kopen, zoals dure sieraden en auto's van contant geld", zegt Loonen.

Omzetverlies

Maar truchandelaar Ad vreest dat de limiet zorgt voor een fors omzetverlies: "Ik ga klanten kwijtraken. Er zijn mensen die alleen maar contant willen betalen. En als je dan tegen die mensen zegt dat je maar 3.000 euro cash mag aannemen, dan gaan ze ergens anders heen. Waar ze wel trucks van 15.000 euro met cash kunnen betalen. Je raakt toch een deel van je handel kwijt hierdoor."

In zijn branche is het volgens de ondernemer zeer gebruikelijk om zaken te doen met contant geld. Vooral omdat hij vaak zaken doet in landen waar het bancaire systeem lang niet zo betrouwbaar is als in Nederland, zoals Azerbeidzjan en Georgië.

Bekijk ook

'Acceptabele grens'

Hij is bang dat deze klanten naar Duitsland gaan: "Daar ligt de grens straks op 10.000 euro cash, net als in veel andere Europese landen. Dan gaan ze daar naartoe, of naar Polen of Tsjechië. Waarom wordt dat niet over heel Europa gelijk getrokken?"

Hoogleraar Loonen snapt Ads kritiek, maar denkt dat het niet zo'n vaart zal lopen. "Ik begrijp die zorgen op zichzelf wel, maar laten we het wel praktisch blijven bekijken. De kans dat iemand tegenwoordig een briefje van 100 of 200 euro op zak heeft, schat ik niet zo hoog in. Uit onderzoek blijkt dat nog maar 20 procent van de betalingen contant wordt gedaan, dus voor een groot deel van de mensen is het acceptabel de grens af te bouwen naar 3.000 euro."

'Elke dag iets nieuws'

Van Ekeren ziet de toekomst niet heel positief in. "Kijk, het is nu al een grote papierwinkel. En het wordt alleen maar gekker. In politiek Den Haag verzinnen ze elke dag weer iets nieuws. De lol begint er op deze manier wel echt vanaf te gaan. Die is op deze manier wel gezakt tot het nulpunt."

Morgen debatteert de Eerste Kamer over het verlagen van de cashlimiet naar 3.000 euro. Volgende week dinsdag zal erover dit voorstel gestemd worden.

Vragen? Stel ze!

Heb je nog vragen of wil je reageren? Stuur ons dan hier een berichtje in onze chat. Elke donderdag vertellen we in de Doe mee-nieuwsbrief wat we met alle reacties doen. Wil je die in je mail? Meld je dan hier aan.

Het belang van computerchips en waarom steeds meer landen ze zelf willen produceren

Het belang van computerchips en waarom steeds meer landen ze zelf willen produceren
De chipindustrie is voor veel landen erg interessant
Bron: ANP en AFP

Het maken van chips voor in apparaten: voor veel landen wordt dat een steeds interessantere industrie. Zeker nu de Chinese app DeepSeek op het toneel is verschenen. Maar hoe zit dat precies? "Heeft grote gevolgen voor een land."

Smartphones, stofzuigers en elektrische auto's: in een heleboel apparaten die we dagelijks gebruiken, zitten computerchips. "Maar, ze zitten ook in drones, wapens en in militaire systemen", vertelt Maaike Okano-Heijmans. En dat is een belangrijke reden waarom de industrie voor veel wereldleiders zo interessant is.

Wat is een chip?

Maaike Okano-Heijmans is onderzoeker bij het Clingendael instituut en programmaleider Geopolitiek van Technologie en Digitalisering, en weet daardoor alles over chips en het belang van deze technologie. "Wie de beste chips heeft, heeft ook de beste aanvals- of verdedigingskracht." Een goede reden om erin te investeren, dus.

Maar wat is een chip precies? Okano-Heijmans legt uit: "Het is een heel klein plaatje dat wordt gemaakt van silicium, een halfgeleidend materiaal, dat gegevens kan opslaan of doorgeven via piepkleine elektronische schakelingen."

Geheugenchip en processorchip

Chips kun je daarom ook wel de 'hersenen' noemen van heel veel apparaten die we tegenwoordig gebruiken. "Denk bijvoorbeeld aan een stofzuigers en lichtschakelaars die je op afstand kan bedienen, dus steeds intelligenter worden."

Volgens de onderzoeker zijn er twee type chips die belangrijk zijn voor de chipindustrie: de geheugenchip en de processor-chip. "De ene chip slaat informatie op en de ander geeft opdrachten door aan een apparaat, zoals je smartphone."

Maaike Okano-Heijmans
Bron: Clingendael
Maaike Okano-Heijmans

Bekijk ook

Hoe kleiner, hoe krachtiger

Chips worden al decennialang gebruikt en worden nog steeds verfijnd, gaat ze verder. "De ontwikkeling en massaproductie van chips begon in Silicon Valley."

Al zagen die er toen nog wel heel anders uit: "Computers waren vroeger ook een stuk groter, omdat de chips minder sterk waren. Doordat de chips steeds krachtiger werden en steeds meer konden doen, hadden we minder ruimte nodig. Het gevolg: chips werden automatisch kleiner."

Evolutie van chips

"Het feit dat wij nu met een telefoon kunnen rondlopen in plaats van dat die ergens in huis moet staan, heeft alles te maken met de evolutie van chips", gaat de onderzoeker verder.

"Hoe meer geleiders op de chips geprint kunnen worden, hoe krachtiger de chip." Daarom zijn kleine chips erg in trek bij verkopers van alledaagse 'slimme' apparaten.

DeepSeek

Naast smartphones en drones worden chips ook gebruikt voor datacentra en slimme AI-modellen. Dat is waar de interesse van veel landen vooral ligt. "2 jaar geleden werd ChatGPT gelanceerd en deze week zagen we de Chinese variant DeepSeek daarop volgen."

Tot nu toe werd gedacht dat voor dit soort modellen de slimste chips gebruikt moesten worden, maar volgens China is dat bij DeepSeek niet het geval.

Gevolgen voor ASML

Die ontwikkeling is spannend voor de chipindustrie, legt de onderzoeker uit. "DeepSeek laat zien dat het met minder slimme chips ook mogelijk is." Dat kan bijvoorbeeld grote gevolgen hebben voor de Nederlandse chipmachinebouwer ASML, dat zich al jaren bezighoudt met de ontwikkeling van snellere en efficiëntere chipmachines.

Na de lancering van DeepSeek kregen de aandelen van ASML en andere chipbedrijven daarom een flinke klap op de beurs. Toch is nog niet helemaal zeker of het Chinese DeepSeek ook de precieze waarheid vertelt over de chips in hun AI-chatbot.

Bekijk ook

Grote spelers van de chipindustrie

Verschillende landen hebben verschillende expertises op het gebied van chips. "In Nederland is ASML dus een topspeler in het maken van machines die geavanceerde chips produceren. Maar om een chip te maken heb je vervolgens software nodig die daarop komt. Hier zijn Amerikanen weer vreselijk goed in."

Dan zijn er ook nog bedrijven nodig die de software daadwerkelijk op de chip zetten. "Veel van dit soort bedrijven zitten in Oost-Azië zoals Taiwan, en Zuid-Korea.

'Niet altijd slimme chips nodig'

ASML is het enige bedrijf ter wereld dat chipmachines maakt voor de allerslimste chips, gaat Okano-Heijmans verder. "Maar niet iedere fabrikant heeft de slimste chips nodig, want een stofzuiger kan prima een eenvoudige chip bevatten."

Nu de doorbraak van het Chinese DeepSeek laat zien dat mogelijk ook een eenvoudigere chip ingewikkeld werk kan verrichten, zet dat de techindustrie aan het denken. "We hebben geprobeerd de technologische ontwikkeling in China af te remmen, bijvoorbeeld door een exportverbod op de meest geavanceerde technologie. Het lijkt er nu op dat dit onvoldoende effect heeft."

info

EenVandaag Vraagt

In dit artikel zijn antwoorden verwerkt op vragen die zijn ingestuurd via EenVandaag Vraagt. Met EenVandaag Vraagt heb je invloed op wat we maken. Wil je meedoen? Download dan de Peiling-app van EenVandaag, ga dan naar 'Instellingen' en zet je notificaties voor EenVandaag Vraagt aan. Je vindt de vragen en antwoorden terug bij 'Doe mee'. De Peiling-app van EenVandaag is gratis te downloaden in de App Store of Play Store.

Afschrikwekkend effect

India is een van de landen die hard bezig is om zelf een eigen industrie op te bouwen. "Want iedereen realiseert zich dat wanneer je een fabriek op eigen grond hebt staan, het makkelijker wordt om chips te blijven maken", vertelt Okano-Heijmans. "Maar daar heb je wel toegang tot bepaalde grondstoffen voor nodig, zoals germanium en gallium. Die heeft India niet veel op eigen bodem."

Het hebben van een chipindustrie kan daarnaast ook een afschrikwekkend effect hebben omdat de hele wereld chips nodig heeft, zegt de onderzoeker. "Dit is het geval voor Taiwan. Het land heeft een enorme chipindustrie en deze is belangrijk voor China en de rest van de wereld." China, dat Taiwan beschouwt als opstandige provincie, zal het land daarom mogelijk minder snel aanvallen.

Bekijk ook

Vragen? Stel ze!

Heb je nog vragen of wil je reageren? Stuur ons dan hier een berichtje in onze chat. Elke donderdag vertellen we in de Doe mee-nieuwsbrief wat we met alle reacties doen. Wil je die in je mail? Meld je dan hier aan.

Ook interessant