Waarom er zoveel misbruikvideo's op Nederlandse servers staan en wat we ertegen (kunnen) doen

De website Motherless werd in Nederland offline gehaald na een onderzoek van NOS en Nieuwsuur, waaruit bleek dat de misbruik filmpjes op Nederlandse servers stonden. Maar waarom staat zulk materiaal op servers in ons land? En wat doen overheidsinstanties om het tegen te gaan?

Nederland als doorgeefluik

Volgens internationale meldorganisaties wordt een groot deel van het wereldwijd gemelde kindermisbruikmateriaal via Nederlandse servers verspreid of gehost. Maar dat zoveel misbruikmateriaal op Nederlandse servers staat, heeft weinig te maken met Nederland zelf, vertelt plaatsvervangend directeur Madeleine van der Bruggen van expertisecentrum online misbruik Offlimits. "Het zegt niets over wie er naar die beelden kijkt of wie ze verspreidt. Mensen die ernaar kijken of het verspreiden kunnen overal ter wereld zitten."

Maar een andere reden is wel aan te wijzen. Nederland heeft namelijk een van de beste digitale infrastructuren ter wereld vanwege het internetknooppunt: snelle verbindingen en grote datacenters. Zulke knooppunten zijn plekken waar enorm veel internetverbindingen samenkomen. "We hebben hier gewoon heel veel serverruimte en een heel goede digitale infrastructuur", zegt Van der Bruggen. "Dat zijn kattenfilmpjes, maar dus ook misbruikmateriaal."

URL indienen

In Nederland houden meerdere organisaties zich bezig met kinderpornografisch materiaal: Offlimits, de Autoriteit Online Terroristisch en Kinderpornografisch Materiaal (ATKM) en Team Bestrijding Kinderpornografie en Kinderprostitutie van de politie. Offlimits is het meldpunt. Burgers kunnen er een URL indienen als ze strafbaar materiaal tegenkomen.

Het team heeft vijf analisten die specifiek kijken naar kindermisbruikmateriaal en dat toetsen aan zowel de Nederlandse als de internationale wetgeving. "We kijken puur en alleen: is deze afbeelding strafbaar?", legt Van der Bruggen uit. "We doen niet aan opsporing en ook niet aan slachtofferidentificatie."

Wereldwijde samenwerking

Na beoordeling stuurt Offlimits een verwijderverzoek naar het platform. Maar een platform kan dat verzoek naast zich neerleggen. Daar komt de ATKM in beeld. Die heeft meer bevoegdheden: zij sturen geen verzoeken maar bevelen.

Zo ook wanneer een verwijderverzoek van Offlimits niet wordt opgevolgd en er daadwerkelijk sprake is van strafbaar materiaal. Een platform heeft dan maximaal 12 uur om het materiaal offline te halen. Reageert het niet, dan volgt uiteindelijk een boete van maximaal 10 procent van de jaarlijkse omzet.

1 miljoen afbeeldingen

Via een internationaal netwerk, genaamd INHOPE, werken Offlimits en het ATKM ook samen met meer dan vijftig meldpunten wereldwijd. Wordt een afbeelding ergens anders gemeld maar staat die in Nederland opgeslagen, dan komt die melding automatisch bij Offlimits terecht.

Bij ernstige gevallen wordt het materiaal doorgestuurd naar de Interpol-database en naar het Team Bestrijding Kinderporno en Kindersekstoerisme van de politie, zodat politieteams wereldwijd verder kunnen rechercheren. Vorig jaar verwerkte Offlimits bijna 1 miljoen afbeeldingen. In de meeste gevallen werd binnen 24 uur gereageerd op de verwijderverzoeken.

Servers en gebruikers

Om te begrijpen waarom video's met seksueel misbruik zo moeilijk te stoppen zijn, helpt het om te weten hoe het online komt. Stel je wil een video online zetten, dan heb je een website nodig en een plek om die website te laten draaien: een server. Servers worden verhuurd door hostingproviders.

Zo staat de pornosite Motherless zelf op papier geregistreerd in Costa Rica, maar de servers stonden in Nederland. "Een website als Motherless huurt zo'n server, waarna gebruikers zelf beelden online zetten", legt Arda Gerkens van de ATKM uit. "Het is dus niet Motherless zelf die dat doet, maar een derde."

Motherless in Costa Rica

Iedereen met een internetverbinding kan die beelden vervolgens bekijken. Daarbij maken dit soort websites vaak gebruik van een ingewikkelde internationale constructie. Zo staat de pornosite Motherless volgens Gerkens "op papier gevestigd in Costa Rica", maar draaide de site op Nederlandse servers. Het is een buitenlands bedrijf, zegt Gerkens, "en die wordt gewoon hier in Nederland gehost."

Wil je zulk materiaal van zo'n server afhalen, dan is dat minder eenvoudig dan het klinkt. Een hostingprovider verhuurt serverruimte namelijk aan tientallen, soms honderden websites tegelijk die allemaal op dezelfde computer staan.

Wie is verantwoordelijk?

Als autoriteiten de provider zouden opdragen de verbinding te verbreken, vallen al die andere websites ook weg. "Als je de stekker bij een grote provider eruit zou trekken, gaan er ook heel veel gewone websites weg", legt Gerkens uit. Dat komt doordat meerdere websites vaak op hetzelfde IP-adres draaien: trek je de stekker eruit, dan verdwijnen ze allemaal tegelijk. Dat kan alleen als het proportioneel is.

Bovendien is een hostingprovider juridisch niet verantwoordelijk voor wat klanten op zijn servers zetten. Pas wanneer hij wordt ingelicht over illegaal materiaal én vervolgens niet ingrijpt, wordt de provider medeverantwoordelijk. "En de provider kan een klant onder druk zetten om zich te houden aan de regels", zegt Gerkens.

Handhaving en AVG

Porno is in Nederland niet verboden. Gewelddadige pornobeelden ook niet altijd. Bij beelden van volwassenen die ogenschijnlijk worden misbruikt, weet je juridisch lang niet altijd of er sprake is van een misdrijf. "We weten juridisch niet of alle betrokkenen vrijwillig meedoen", zegt Gerkens. "Het is in zichzelf geen illegaal materiaal, tenzij duidelijk is dat iemand dat niet wilde."

Ook het hosten van zo'n filmpje is op zichzelf niet strafbaar. En een platform als Motherless is niet verantwoordelijk voor wat uploaders erop zetten. "Dat is die uploader", zegt Gerkens.

Nederlands toezicht

Toch is er één manier waarop een website wél aangesproken kan worden: via de AVG, de Europese privacywetgeving. Seksueel beeldmateriaal valt onder wat de wet 'bijzondere persoonsgegevens' noemt. Wie zulke beelden publiceert, moet kunnen aantonen dat iedereen die erop staat daar uitdrukkelijk mee heeft ingestemd. "Een: 'Ja, ze vond het goed', voldoet niet", legt Gerkens uit. Handhaving via de AVG is in handen van de Autoriteit Persoonsgegevens (AP).

Maar ook hier loopt het vast: de AP kan alleen optreden tegen bedrijven die een juridische vertegenwoordiging in Nederland hebben. En Motherless heeft geen aantoonbaar vestigingsadres in Europa. "Dan houdt het op", zegt Gerkens. "Want dan valt zo'n partij niet onder Nederlands toezicht." Ondertussen wordt het online kindermisbruikmateriaal volgens Gerkens steeds extremer. En wereldwijd zijn er signalen: "Er is echt een trend naar jonger en echt gewelddadiger."

Verhelpen of voorkomen

Moet de Nederlandse staat zich verantwoordelijk voelen voor het feit dat via onze servers wereldwijd misbruikmateriaal wordt verspreid? "Als staat ben je daar niet juridisch verantwoordelijk voor", zegt Gerkens. "Het is infrastructuur, net als een weg." Maar ze voegt eraan toe dat Nederland wél een morele verantwoordelijkheid voelt en dat is ook waarom de ATKM is opgericht.

En toch: Motherless reageerde altijd keurig op verwijderverzoeken. "Die partij heeft altijd goed gereageerd", zegt Gerkens van het ATKM. "En meer hoeven ze niet te doen. Waar je uiteindelijk uitkomt is dat je constant aan het roepen bent: haal het weg, haal het weg, haal het weg. Terwijl je eigenlijk wil dat platforms zelf voorkomen dat het er überhaupt opkomt." Het systeem werkt zo dus alleen reactief.

Zorgplicht

Van der Bruggen wijst ook op deze blinde vlek in het huidige systeem. Bedrijven die braaf verwijderverzoeken opvolgen maar tegelijkertijd heel veel meldingen ontvangen, worden nauwelijks extra doorgelicht. "Als een bedrijf veel meldingen krijgt en die achteraf allemaal goed opvolgt, zal er systematisch wel iets aan de hand zijn", zegt ze. "Dan is achteraf verwijderen niet voldoende, zoals ook bleek met Motherless."

Dat zou kunnen veranderen met een zogenaamde zorgplicht: een wettelijke verplichting voor platforms om actief te voorkomen dat illegaal materiaal op hun site verschijnt. "Die plicht stond eerder wél in het Nederlandse wetsvoorstel voor kinderpornografisch materiaal maar ging eruit toen de Europese Digital Services Act, Europese wetgeving die regels stelt voor grote online platforms, van kracht werd. En het is echt iets wat we heel vervelend vinden", zegt Gerkens.

Mogelijkheden via wet

Maar Van der Bruggen ziet daar wel ook een opening. Op basis van de Digital Services Act zijn platforms met EU-gebruikers verplicht een aanspreekpunt in de EU te hebben. "Via dat aanspreekpunt kan de AP gewoon contact leggen met zo'n bedrijf", zegt ze.

Bovendien volgt uit de AVG én recente Europese rechtspraak, de zogeheten Russmedia-zaak, volgens haar dat bedrijven expliciete toestemming moeten hebben voordat ze pornografisch materiaal van EU-burgers mogen publiceren. "Offlimits heeft die route al meerdere keren met succes bewandeld, recent nog in een rechtszaak tegen chatbot Grok van X." Bij de chatbot was het mogelijk om met AI-tools nep-naaktbeelden van echte personen te maken zonder toestemming.

'Geld voelen ze wel'

Wat zou écht helpen? Gerkens wijst op forse boetes. "Geld voelen ze wel. Uiteindelijk gaat iemand ergens bloeden en dan wordt zo'n klant opeens niet meer lucratief." Motherless is inmiddels tijdelijk offline maar of dat blijvend is, valt te betwijfelen. "Als ze uit Nederland vertrekken", zegt Gerkens, "staan ze morgen in België of Oekraïne. Dan gaan ze gewoon verder."

Van der Bruggen concludeert dat het uiteindelijk een politieke keuze is. "Uit onderzoek van Fonds Slachtofferhulp bleek vorig jaar al dat er met bestaande middelen meer mogelijk is dan nu wordt benut. Het is een kwestie van wat voor soort land we willen zijn", zegt ze. Bij het huidige regeerakkoord hoort volgens haar een andere balans tussen mensenrechten en commercieel gewin dan nu het geval is.