Neemt hierdoor de criminaliteit af? En andere vragen over de legale wietproef beantwoord
Legaal wiet kopen? Dat kan bij tientallen coffeeshops die meedoen aan het wietexperiment van de overheid. Hiermee wordt onderzocht of een regulering van cannabis mogelijk is. We vroegen wat jullie hierover wilden weten.
Onderzoeker en cannabisexpert Nicole Maalsté beantwoordt jullie vragen.
1. Wat houdt het experiment in en waarom heeft het zo lang geduurd voordat het er was?
Nederland heeft best een bijzonder drugsbeleid, waarbij coffeeshops wiet en hasj mogen verkopen, maar het kweken en inkopen van cannabis illegaal blijft. De overheid wil graag zien of het anders kan en daarom is vorig jaar het Experiment Gesloten Coffeeshopketen officieel van start gegaan.
Hierbij mogen tien legale kwekers wiet leveren aan geselecteerde coffeeshops in tien testgemeenten: Arnhem, Almere, Breda, Groningen, Heerlen, Maastricht, Nijmegen, Tilburg, Voorne aan Zee en Zaanstad. In deze tien gemeenten doen coffeeshops aan gereguleerde verkoop van wiet en hasj van gecontroleerde kwaliteit. 4 jaar lang kijkt de overheid mee om te bepalen of een volledig legale en gecontroleerde cannabisketen haalbaar is
Tijdens het hele experiment controleren handhavers van de gemeenten en de Inspectie Justitie en Veiligheid of iedereen in de 'gesloten coffeeshopketen' zich ook aan de regels houdt. Er mag bijvoorbeeld geen illegaal geproduceerde cannabis in het experiment komen.
Het heeft in Nederland een tijd geduurd voordat dit experiment van de grond kwam en dat heeft volgens Maalsté een belangrijke reden. "Er is politiek gezien geen overeenstemming", legt de onderzoeker uit. "In de jaren 70 is het gedoogbeleid voor de verkoop van cannabis ingevoerd en in de jaren 90 hebben we daarna ook een gedoogbeleid voor coffeeshops gekregen."
"Een gedoogbeleid duurt normaal gesproken een paar jaar en vervolgens wordt bepaald of het gelegaliseerd wordt of niet. Maar de meeste politieke partijen zijn geen voorstander van legalisering. Het experiment is dus eigenlijk een politiek compromis. Het is niet een ideale situatie, maar het is wel een manier om verandering in te zetten."
2. Als alle drugs legaal wordt geproduceerd, neemt de criminaliteit dan ook af?
De Nederlandse wet heeft op dit moment dus twee kanten: het gebruik en de verkoop worden gedoogd, maar productie en inkoop zijn illegaal. De criminaliteit rondom coffeeshops gaat dus vooral over de 'achterdeurproblematiek': de aanvoer van illegale wiet en hasj aan de shops. Volgens Maalsté verdwijnt dat als het experiment wordt doorgezet. Daarnaast zal de illegale handel in hasj en wiet waarschijnlijk afnemen.
"De illegale handelaren hebben nu ook een deel van de markt in handen. Ongeveer 60 à 70 procent van de mensen koopt hun cannabis in de coffeeshop, de rest koopt wiet en hasj op de illegale markt. Dat deel wordt dan als het experiment helemaal wordt ingezet - als het goed is - steeds kleiner. Dat komt omdat het hele proces rondom de coffeeshops dan 100 procent legaal is en wordt gecontroleerd door de overheid."
Maar de onderzoeker houdt wel een slag om de arm. "Je weet niet precies hoe de illegale markt gaat reageren, het gaat natuurlijk vooral om concurrentie. Als consumenten de producten goed genoeg vinden en ze ook voor een goede prijs aangeboden kunnen worden in de coffeeshops, dan zal de illegale markt steeds kleiner worden."
3. Kan legale wiet qua prijs concurreren met illegale wiet?
"Legale wiet kan zeker concurreren met illegale wiet, want de prijs/kwaliteit verhouding wordt steeds beter", vertelt Maalsté. "Er kan alleen nog niet geconcurreerd worden met de hasjsoorten, want het legaal produceren van hasj is lastig in Nederland. Dat zou je bij voorkeur - zoals nu ook gebeurt - in Marokko moeten doen of in een ander land waar je buiten kunt kweken." In Nederland is het klimaat te koud voor grootschalige buitenteelt.
Daarnaast is het natuurlijk belangrijk om te kijken wat consumenten willen. "De producten van de legale markt worden goed bevonden", ziet Maalsté. "Als we kijken naar de kwaliteit en de diversiteit aan wat er binnen de legale wiet geleverd wordt, dan gaat dat echt goed. Je ziet nu al dat de illegale markt het moeilijk heeft omdat er zoveel goede producten geproduceerd worden door de legale telers die meedoen aan het experiment."
4. Had de overheid de interesse van de tabaksindustrie niet kunnen voorzien?
Terwijl de Nederlandse overheid volop experimenteert met het legaliseren van de verkoop en het transport van cannabis, grijpen ook tabaksbedrijven hun kansen. Zo stapt de tabaksproducent achter Marlboro nu ook in de markt en is het inmiddels deels eigenaar van de grootste wietteler van het wietexperiment, CanAdelaar. De overheid werkt dus voor het experiment samen met bedrijven zoals CanAdelaar, die op zijn beurt weer zaken doet met andere commerciële bedrijven.
De stap van de tabaksproducent is geen groot nieuws voor Maalsté. "Ze hadden dit zeker kunnen voorzien, want de overheid weet dat dit in landen zoals Canada en de VS ook al gebeurt. Het komt in het buitenland vaker voor dat de tabaksindustrie of andere bedrijven verweven raken met de cannabismarkt", vertelt ze daarover. Het is volgens Maalsté dus ook voor de hand liggend dat bedrijven en investeerders er geld aan proberen te verdienen.
"Ik heb hier al 10 jaar geleden over geschreven, dus dit had ik al verwacht. Nu is het ook zo dat er al die tijd allerlei bedrijven betrokken zijn bij de cannabisteelt. Technologiebedrijf Phillips is daar een voorbeeld van. Zij hebben natuurlijk al die jaren ook lampen en andere materialen geleverd voor het verbouwen van wiet. Dat zijn materialen die ook in de normale tuinbouwsector nodig zijn." Dit heeft volgens de cannabisexpert altijd door elkaar heen gelopen.
Het feit dat Phillips Morris aan de cannabismarkt probeert te verdienen, vindt ze dan ook niet vreemd. "Als je kijkt naar de situatie in het buitenland, dan zie je ook dat het miljoenen kost om zo'n bedrijf op te zetten. Bij bijna al die bedrijven zijn er ook buitenlandse investeerders betrokken."
"Dit is gewoon de normale marktontwikkeling", gaat ze verder. "Op het moment dat het experiment is afgelopen, zullen we te maken krijgen met buitenlandse kwekerijen, maar ook met buitenlandse investeerders die zich gaan mengen. Waarom zou je dat tegen willen gaan? Dit is marktwerking."
5. Hadden we niet het drugsbeleid opnieuw moeten bekijken in plaats van inzetten op een experiment?
"Er is uiteindelijk gekozen voor het wietexperiment, vanwege het politieke klimaat, wat ik al eerder benoemde. Maar er waren ook andere manieren geweest om te experimenteren met legale wiet", zegt Maalsté. Als voorbeeld noemt zij het kiezen voor een organische manier van overstappen op legale wiet in plaats van het opstarten van een experiment in tien gemeenten.
De tien gemeenten die nu meedoen hadden volgens Maalsté niet echt een keuze: het was óf meedoen aan het experiment óf de deuren van de coffeeshops sluiten. Zij denkt dat het beter was geweest om het meer aan de markt over te laten en het te doen met partijen die het echt willen. "Zo kun je dan met de betrokkenen klein beginnen en het uiteindelijk steeds verder uitbreiden."
6. Wanneer wordt het experiment uitgebreid naar andere steden?
Maalsté omschrijft het toekomstbeeld van het experiment als een 'point of no return' voor zowel de coffeeshops als de legale telers die meedoen met het experiment. "Voor de coffeeshops die nu meedoen met het experiment is de situatie als het experiment mislukt pijnlijk. Zij kunnen niet opnieuw de samenwerking aangaan met de oude telers, want die leveren dan bijvoorbeeld weer aan andere partijen. Je hebt dan 4 jaar lang alles legaal gedaan en dan zou je ineens weer terug moeten naar het oude systeem. Ook zijn hun klanten inmiddels gewend aan die producten."
"Op het moment dat de overheid bepaalt dat het experiment een succes is en uitgerold moet worden over heel Nederland, zijn er niet genoeg kwekers die 'ineens' klaarstaan om heel Nederland te kunnen voorzien van legale wiet", vertelt Maalsté.
De overheid zou volgens de onderzoeker daarom nu al moeten nadenken over een toekomstplan. "Het kost een kweker nadat hij alle vergunningen binnen heeft, zeker anderhalf jaar voordat hij operationeel is. Als we dus overstappen op het legale wietbeleid, moeten we straks alle coffeeshops in heel Nederland voorzien. We hebben nu 80 coffeeshops waar legaal wiet wordt verkocht, dat zijn er dan straks zeven keer zoveel meer. Betekent dit dat er nog 60 telers bij moeten of betekent dit dat de telers die er nu zijn juist moeten uitbreiden? Dat plan ligt er nog niet."
Het experiment duurt 4 jaar, dus het is aan het kabinet om zich hierover te buigen. "Terwijl de ondernemers die erbij betrokken zijn, zich er natuurlijk al langer mee bezighouden. Het gaat echt om hele grote bedrijven, dus je zult een plan moeten hebben."
"Ik neem aan dat deze ondernemers nu ook aan de bel trekken bij de overheid om meer duidelijkheid te krijgen over de situatie. Het gaat natuurlijk in feite om het veranderen van een bestaande markt. Daarbij heb je te maken met ondernemers en personeel dat daarvan leeft. Daar moet rekening mee worden gehouden."