Door de aanhoudende droogte en lage rivierstanden kampt Nederland officieel met een watertekort. En dat terwijl we eeuwenlang juist vochten tegen te veel water. Wat staat ons nu te wachten? We vroegen wat jullie wilden weten over het watertekort.
Jullie vragen worden beantwoord door buitengewoon hoogleraar en hoofdonderzoeker Ecohydrologie Ruud Bartholomeus aangesloten bij wateronderzoeksinstituut KWR en Wageningen Universiteit.
1. Komt er een moment dat er echt geen water meer uit de kraan komt of dat we op rantsoen moeten?
Nee, zegt Bartholomeus. "Daar is nu geen sprake van. Drinkwaterbedrijven hebben voldoende voorraden. Ook als de afvoeren van de Rijn en de Maas lager worden, zitten daar geen directe zorgen." Ook een rantsoen ziet hij niet gebeuren. "Ik denk dat dat nu niet aan de orde is, al worden op lokale schaal burgers geïnformeerd over de effecten als de waterdruk moet worden verlaagd."
Wat overal gebeurt, is dat mensen worden opgeroepen zuinig te zijn. "Er wordt veel meer gekeken naar hoe mensen worden aangesproken om waterbewuster te zijn."
En in de toekomst? Ook dan verwacht Bartholomeus geen droge kraan. "Ik denk dat we het niet zo ver laten komen. Er worden nu voldoende maatregelen genomen om te voorkomen dat dat gaat gebeuren." Drinkwater wordt namelijk gezien als een groot goed, en het systeem wordt daarop ingericht. "Er is geen discussie of drinkwater belangrijk is."
Info
Wat is er nu eigenlijk aan de hand met het water?
Nederland is opgeschaald van een 'dreigend watertekort' naar een 'feitelijk watertekort', ook wel niveau 2. Dat klinkt technisch, maar het komt hierop neer: er is niet genoeg water om alles en iedereen tegelijk te bedienen. In Limburg en Brabant gelden daarom al maatregelen. En omdat de droogte voorlopig aanhoudt, moeten waterbeheerders door het hele land keuzes gaan maken over wie het beschikbare water krijgt.
Het watertekort van nu draait om de extreem lage waterstanden in de Rijn en de Maas, legt Bartholomeus uit. Op zo'n moment komt de Landelijke Commissie Waterverdeling in actie. Die bepaalt met een vaste volgorde wie het water als eerste krijgt. "Stap voor stap krijgen bepaalde functies voorrang boven andere functies. Drinkwater staat hoog in de prioriteitenlijst, dus de beschikbaarheid van drinkwater staat niet direct onder druk."
De lage waterstanden raken eerst andere gebruikers. "Dat gaat belemmeringen opleveren voor de scheepvaart en ook voor economische activiteiten, bijvoorbeeld voor de industrie", zegt hij. Die gebruikt water onder andere om te koelen. Daarnaast speelt er iets voor de lange termijn: "Er zijn structurele uitdagingen om voldoende water van voldoende kwaliteit beschikbaar te houden voor natuur, voor landbouw, voor drinkwater, voor industrie."
2. Wat kunnen wij thuis doen tegen waterverspilling?
Thuis gaat het meeste water door de douche, zegt Bartholomeus. "De makkelijkste winst die je kunt maken, is korter douchen en een waterbesparende douchekop aanschaffen. Dan neemt je watergebruik al aanzienlijk af." Ook een wc met een kleine spoelknop scheelt. Verder zit het vooral in wat je op hete dagen doet. "Je auto niet wassen op die heel hete dagen", noemt hij. En het gazon kun je beter niet besproeien.
Veel kijkers vroegen naar een verbod op privézwembaden. Dat ziet hij niet meteen zitten, in ieder geval niet voor kleine zwembaden. "Dan ontneem je juist mensen die thuis vakantie vieren, en niet ver weg kunnen gaan, verkoeling. En het gaat ook over welzijn: beschikbaarheid van water is een groot goed."
Wel zijn er piekmomenten, net als bij het stroomnet: op hete dagen wil iedereen tegelijk water. "Vul dat zwembad dan in ieder geval niet op dat piekmoment. Want juist dat kan problemen geven voor de drinkwaterbedrijven." Drinkwaterbedrijven werken met een buffer die ze op rustige momenten aanvullen. Vraagt iedereen tegelijk, dan hebben ze die dag onvoldoende in voorraad om al dat water te leveren. "Tot nu toe gaat het altijd goed. Maar dat wordt wel spannend."
3. Waarom mogen datacenters en boeren zoveel water gebruiken, terwijl wij moeten besparen?
In het werkelijke watergebruik van datacenters is helaas nog te weinig inzicht, zegt Bartholomeus. Voor boeren geldt dat zij op dit moment verboden krijgen opgelegd. "Als de landbouw nu geen water mag onttrekken en niet mag irrigeren, dan hebben ze ook geen water beschikbaar. Zij mogen in bepaalde regio's geen oppervlaktewater gebruiken. Dat is bij de burger niet: drinkwater blijft beschikbaar."
Toch hebben de kijkers volgens hem ergens gelijk. Al het water komt namelijk uit hetzelfde watersysteem. "Het watergebruik voor drinkwater door de burgers, voor landbouw, door industrie", somt hij op. Daarom worden alle sectoren opgeroepen te besparen, bijvoorbeeld door minder water te gebruiken, of water opnieuw te gebruiken. "Het ligt zeker niet alleen bij de burger."
Wie het meeste gebruikt, is lastig te vergelijken, ook omdat het per seizoen verschilt. Huishoudens en industrie gebruiken het jaar rond water. De landbouw niet, maar die piekt in de droge zomermaanden. "Juist in de periode waarin het systeem kwetsbaar is."
Volgens Bartholomeus zit de echte oplossing dieper. "We gaan vaak pas handelen als het droog is. Maar juist om de effecten van droogte te voorkomen, moeten we structurele maatregelen nemen." Hij noemt drie knoppen: regenwater uit de winter langer vasthouden voor de zomer, minder grondwater oppompen en het grondwater dat we gebruiken weer aanvullen.
Dat we nu in de problemen komen, komt volgens hem doordat Nederland is ingericht op een ander probleem. "We hebben het land historisch gezien ingericht op het voorkomen van wateroverlast. Dat maakt ons kwetsbaarder voor periodes van droogte." De inrichting past dus bij het klimaat van vroeger, niet bij dat van nu.
4. Kunnen we niet beter regenwater opslaan in de tuin?
Voor de tuin is dat een prima idee, zegt Bartholomeus. "Regenwater opslaan en gebruiken voor irrigatie in de tuin, bijvoorbeeld met een regenton, is heel logisch. Dat is een 'no-regret', dat moet je gewoon doen."
Regenwater gebruiken in huis is een ander verhaal. Je hebt dan een tweede leidingnet nodig, wat extra materiaal kost, en zo'n systeem kost al gauw duizenden euro's. Bovendien lost het de piekvraag niet op. "Als het lang niet regent, raken die regenwatertanks ook leeg. En die moeten ongeveer op hetzelfde moment weer worden gevuld met drinkwater. Dat geeft juist weer een piekvraag voor de waterbedrijven."
Er speelt ook een rechtvaardigheidsvraag. "Gaan we mensen belasten met dure regenwateroplossingen? Of gaan we stimuleren dat mensen veel minder water in plaats van ander water gebruiken?" Een waterbesparende douchekop van 20 tot 50 euro levert volgens hem ook een grote besparing op.
Hij wil het idee niet afschrijven. "Ik denk dat het een vraagstuk is dat een keer echt grondig uitgezocht moet worden." Maar wie iets wil doen voor het watersysteem, moet dus vooral minder water gebruiken.
5. Moeten we drinkwater niet duurder maken naarmate je meer verbruikt?
Dat vindt Bartholomeus een ingewikkelde. Water is nu relatief goedkoop en of een hogere prijs echt tot besparing leidt, is de vraag. "Misschien niet door de prijs, maar misschien wel omdat mensen bewuster worden."
Ook hier ziet hij een rechtvaardigheidsvraag. "De mensen die het kunnen betalen, gaan in de zomer op verre reis en gebruiken in Nederland geen water. Die zouden dan minder hoeven betalen." Terwijl wie zijn vakantie thuis doorbrengt en het zwembad vult, juist duurder uit is. "Dit zijn niet alleen technisch inhoudelijke vraagstukken, maar ook maatschappelijke en sociale vraagstukken die om antwoord vragen."
Helemaal afwijzen doet hij het niet. "Daar waar beprijzing kan bijdragen aan meer waterbewustzijn, dat we meer de waarde van water zien en dat het tot een waterbesparing leidt, kan ik me dat goed voorstellen. Maar bekijk ook goed voor wie dit consequenties heeft, en of het dan wel bij de juiste groepen terechtkomt."
6. Waarom maken we in Nederland geen drinkwater van zeewater?
Dat kan technisch gezien wel en er wordt ook mee geëxperimenteerd. Maar er zijn twee problemen, legt Bartholomeus uit. "Als je van zout water zoet water wil maken, kost dat veel energie. En je houdt een reststroom over, want al die zouten worden geconcentreerd. Die moet je vervolgens ook kwijt." Meestal gaat dat overgebleven zout terug de zee in, wat weer schadelijk is voor het milieu.
Daar komt bij dat er hier genoeg regenwater valt. "Het is ergens ook een beetje een zwaktebod. In Nederland hebben we jaar rond nog steeds een neerslagoverschot." Het probleem is niet dat er geen water is, maar dat we het niet goed genoeg bewaren.
Dat is meteen het grootste misverstand, zegt hij. "Mensen denken vaak: er is geen water in de zomer. Er is wel water, er is ook veel grondwater." Alleen kunnen we daar maar een deel van gebruiken. Zakt de grondwaterstand te ver, dan ontstaat schade aan de natuur, de landbouw en zelfs aan funderingen van huizen. "Het is eigenlijk spelen met een heel fragiel evenwicht."
Ontzilting, het zout uit zeewater halen, kan volgens hem hooguit een aanvulling zijn op sommige plekken, maar nooit de basis. Dat geldt voor alle technische oplossingen. "We moeten niet met technologie alles op willen lossen."
7. Hoe gaan andere landen hiermee om?
Landen als België, Duitsland en Frankrijk kampen met dezelfde problemen, zegt Bartholomeus. En van sommige kunnen we leren. "In Vlaanderen zijn ze al wat verder met hergebruik van water." Ook met regenwater in huishoudens hebben ze daar meer ervaring. "Sommige dingen werken daar, andere niet. Die lessen moeten we meenemen."
Tegelijk zet hij het Nederlandse probleem in perspectief. "Er zijn ook landen waar echt waterschaarste is, waar gewoon geen water is." Zo ver is het hier niet. "Als ik in het buitenland moet uitleggen dat wij ons in Nederland druk maken om droogte, dan vinden ze dat best een bijzonder vraagstuk. En daar hebben ze gelijk in. Het is een relatief probleem."
De opgave is vooral het overbruggen van de tijd tussen het natte seizoen en de droge zomer. En op de droogtegevoelige zandgronden bewaar je dat water volgens hem het beste in de bodem. "We moeten meer water langer vasthouden. Daar bovenop neem je dan technologische maatregelen, daar waar dat nodig is. Als de basis op orde is, worden die maatregelen ook effectiever."