Verouderde kademuren gaan gemeenten miljarden extra kosten: risico's op instorting, scheuren en gaten in hele land
Een forse financiële tegenvaller voor gemeenten dreigt. Een groot deel van de kademuren is in slechte staat. Het mogelijke gevolg: risico's op verzakken en instorten. De vernieuwing gaat miljarden euro's extra kosten, blijkt uit onderzoek van EenVandaag.
Voor het herstel en vernieuwing van verouderde kademuren is de komende tientallen jaren vele miljarden euro's extra nodig, zo blijkt uit nieuw nog ongepubliceerd onderzoek. Dat is een enorme kostenpost waar tot nu toe geen rekening mee was gehouden. De rekening komt vooral bij gemeenten - en beperkt bij de provincies - terecht. Dit geld is snel nodig, want het grootste deel van dit bedrag moet al worden uitgegeven in de komende tien tot twintig jaar.
Extra miljardenstrop
Dat komt nog bovenop de 261 miljard die het herstel en vernieuwing van alle infrastructuur, inclusief rioleringen, zou gaan kosten volgens een schatting van TNO uit 2023. Maar bij die inschatting waren de kademuren nog niet meegerekend en in het nieuwe onderzoek wel.
"De kosten voor vervanging van damwanden/kademuren zullen daardoor naar verwachting fors stijgen", bevestigt het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat namens minister Vincent Karremans in een reactie op vragen van EenVandaag. Volgens meerdere bronnen gaat het om 16 miljard euro extra. Het ministerie zegt dat dat bedrag nog niet zeker is. Het levert in elk geval een extra miljardenstrop op voor de gemeenten. Onduidelijk is of in het nieuwe onderzoek nog meer extra kosten naar boven zijn gekomen.
Ineenstortingen, gaten in het wegdek, scheuren en scheefzakken van de kade. Dit zijn de gevolgen die nu al zichtbaar zijn op bijvoorbeeld Urk en Terschelling. Beiden vragen financiële hulp van het kabinet voor het herstel van hun havenkades. Dit speelt al op vele locaties en dreigt in heel het land.
Einde levensduur
Nederland kent ruim 1.500 kilometer kademuren en die moeten bijna allemaal vervangen worden. "Een groot, maar in precieze aantallen onbekend deel hiervan is einde levensduur. Dit is deels het gevolg van achterstallig onderhoud en deels ouderdom", zegt Mandy Korff. Zij werkt bij kennisinstituten Deltares en de TU Delft en is expert op het gebied van kademuren en geotechniek.
De hersteloperatie duurt tientallen jaren. Korff: "Ik denk dat het vaker tot schade en overlast gaat leiden, ook omdat het moeilijk te voorspellen is wanneer een kade echt gaat bezwijken." Daarbij speelt nog een rol dat het niet altijd duidelijk is wie de eigenaar is en daardoor niemand verantwoordelijkheid neemt voor het onderhoud.
Overzicht van risicolocaties ontbreekt: niet alles is onveilig
In de zoektocht van EenVandaag naar een overzicht van risicolocaties en financiële gevolgen voor gemeenten wordt duidelijk dat dat overzicht er niet is. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) laat weten het niet in kaart te hebben. Dat gold dus ook voor de kosten voor de vernieuwing van de kademuren, waar vele miljarden euro's extra voor gevonden moeten worden, blijkt nu uit het onderzoek van EenVandaag.
Volgens Korff kan niet alles tegelijk worden vervangen, vanwege de omvang. Daarom is het belangrijk om te kijken welke kademuren nog even mee kunnen en welke gelijk moeten worden aangepakt. "Vernieuwen kost veel geld en zorgt voor overlast omdat er vooral in steden weinig ruimte is. We doen nu heel veel onderzoek om vast te stellen waar de echte risico's zitten, want het is lang niet altijd daadwerkelijk onveilig, veel constructies kunnen langer mee dan op papier gedacht."
Onderhoud te lang vooruitgeschoven
Niet alleen bij de kademuren, maar ook bij tunnels, viaducten en bruggen zijn er grote onderhoudsproblemen. EenVandaag berichtte daar de afgelopen jaren al over. Conclusie was elke keer en ook nu weer: het onderhoud is lang uitgesteld en heel veel jaren is er eigenlijk weinig geld besteed aan onderhoud, maar alleen aan nieuwbouw. "Daarnaast is er bij de bouw nooit bedacht dat ze zo lang zouden moeten functioneren", verklaart Korff.
De gevolgen zijn nu al te zien. In Amsterdam stortte een aantal jaar geleden een kademuur in, maar uit ons onderzoek blijkt dat dit inmiddels landelijk speelt. In de afgelopen jaren zijn er door het hele land voorbeelden van kademuren die instorten, scheuren of gaten hebben of scheef zijn gezakt. "Iedereen heeft hetzelfde probleem", zegt Korff.
Wat zijn damwanden?
Op Urk en Terschelling is er op dit moment sprake van een acute situatie, waarbij noodmaatregelen genomen zijn. :"Het staat nu op het netvlies en er wordt nu heel veel geld aan besteed, maar het is een langdurige inhaalslag. Daarmee wordt ook meer in kaart gebracht", zegt Korff.
Kleine gemeenten
Zeker kleinere gemeenten kunnen in de problemen komen door de slechte staat van kademuren. Ze hebben minder tijd, geld en mensen om de constructies te onderhouden. Al is het volgens Korff ook een kwestie van keuzes.
"Het is deels ouderdom en deels achterstallig onderhoud. Gemeenten moeten keuzes maken in de begroting en niet altijd is precies duidelijk of er veiligheidsrisico's zijn", zegt ze. "Je kan ze niet allemaal tegelijk gaan vervangen, omdat ze misschien kapot kunnen gaan. Dus je moet heel goed kijken naar de prioriteiten", zegt ze. De werkzaamheden hebben namelijk grote gevolgen voor de omgeving en er is een tekort aan aannemers en ontwerpers.
Onderzoek moet helpen
Mogelijk kunnen sommige kademuren wel langer mee, maar dat is moeilijk vast te stellen. Daarom doen Deltares en TU Delft, samen met veel andere partijen, nu proeven bij onder meer kademuren in Amsterdam en Rotterdam. "We doen op dit moment onderzoek om precies vast te stellen waar de echte risico's zitten.
Veel constructies gaan in de praktijk langer mee dan op papier werd verwacht en zijn niet persé direct onveilig." Ze kijken bijvoorbeeld met satellieten of de constructie beweegt, doen testen door kades zwaar te belasten en duikers kijken naar de aantasting van houten palen die onder de constructie staan.
Minder bruggen vernieuwen dan gedacht
Volgens Korff heeft het sowieso nut om in dit onderzoek te investeren, want het levert veel op. Diverse constructies worden na dit onderzoek voor langere tijd weer goedgekeurd. In 2019 leek het er nog op dat Amsterdam 850 bruggen moest vernieuwen, maar na onderzoek is dat inmiddels gedaald naar 120.
"Voor kademuren zijn de getallen nog niet zo spectaculair, maar ook daar blijkt een aanzienlijke winst te kunnen worden behaald", zegt ze. "Dat is natuurlijk heel belangrijk, maar er blijft nog steeds veel over dat echt vervangen moet worden."
Nieuw onderzoek, zegt Ministerie
Minister Vincent Karremans van Infrastructuur en Waterstaat laat weten dat TNO in 2023 het Tweede Landelijk prognose rapport 2023: Vernieuwingsopgave infrastructuur heeft gepubliceerd. Dat rapport toont aan dat in de periode 2021-2100 voor de vervanging van damwanden circa 10 miljard nodig zou zijn. In het TNO-rapport uit 2023 was de categorie 'kademuren' nog onvoldoende meegenomen, omdat toen nog niet alle informatie beschikbaar was, zegt de minister.
Binnen nieuw onderzoek is dat nu wel meegenomen, zegt de minister. Dat zal naar verwachting binnenkort worden gepubliceerd. De kosten voor vervanging van damwanden en kademuren zullen daardoor naar verwachting fors stijgen.